વિયેતનામે ઐતિહાસિક Carbon Trading Market શરૂ કર્યું: Green Economy માં નવો અધ્યાય

વિયેતનામે ઐતિહાસિક Carbon Trading Market શરૂ કર્યું: Green Economy માં નવો અધ્યાય

આજે, 3 માર્ચ, 2026, વૈશ્વિક પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને આર્થિક વિકાસના ઇતિહાસમાં એક સુવર્ણ દિવસ તરીકે અંકિત થયો છે. દક્ષિણપૂર્વ એશિયાઈ રાષ્ટ્ર વિયેતનામે (Vietnam) ઔપચારિક રીતે પોતાનું પ્રથમ Carbon Trading Market કાર્યરત કર્યું છે. આ ઐતિહાસિક પગલું વિયેતનામની સરકારના ડિક્રી 29/2026/ND-CP (જેને ‘ડિક્રી 29’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) ના અમલીકરણ સાથે આવ્યું છે, જે ગ્રીનહાઉસ ગેસ (GHG) ઉત્સર્જન ઘટાડવા અને ટકાઉ વિકાસને વેગ આપવા માટે એક મજબૂત માળખું પૂરું પાડે છે.

આ નવી નીતિ, ઉત્સર્જન ક્વોટા (emission quotas) અને કાર્બન ક્રેડિટ્સને (carbon credits) દેશના સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ (securities market) ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં (infrastructure) એકીકૃત કરીને, વિયેતનામને તેના મહત્વાકાંક્ષી નેટ-ઝીરો (Net-Zero) ઉત્સર્જન લક્ષ્ય 2050 સુધીમાં હાંસલ કરવા તરફ એક નિર્ણાયક કદમ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. વિયેતનામના આ પગલાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે Climate Action અને Green Economy ની દિશામાં એક નવો સંદેશ ગયો છે.

Carbon Market શું છે અને તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?

કાર્બન માર્કેટ એ એક બજાર-આધારિત પદ્ધતિ છે જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) અને અન્ય ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે આર્થિક પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે. મૂળભૂત રીતે, તે પ્રદૂષણ માટે કિંમત નક્કી કરે છે. આ બજારમાં, કંપનીઓને ચોક્કસ માત્રામાં કાર્બન ઉત્સર્જન કરવાની પરવાનગી અથવા ‘ક્વોટા’ આપવામાં આવે છે. જો કોઈ કંપની તેના ક્વોટા કરતાં ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે, તો તે વધારાના ક્વોટા અથવા ‘કાર્બન ક્રેડિટ્સ’ અન્ય કંપનીઓને વેચી શકે છે જેને વધુ ઉત્સર્જન કરવાની જરૂર હોય.

આ સિસ્ટમ બે મુખ્ય પ્રકારોમાં આવે છે: કેપ-એન્ડ-ટ્રેડ (Cap-and-Trade) અને કાર્બન ટેક્સ (Carbon Tax). કેપ-એન્ડ-ટ્રેડ સિસ્ટમમાં, સરકાર કુલ ઉત્સર્જન પર એક ‘કેપ’ અથવા મર્યાદા નક્કી કરે છે અને પછી તે મર્યાદા હેઠળ ઉત્સર્જન પરમિટ્સ (permits) ફાળવે છે અથવા વેચે છે. આ પરમિટ્સનું બજારમાં ટ્રેડિંગ થાય છે. બીજી તરફ, કાર્બન ટેક્સ એ સીધો ટેક્સ છે જે કંપનીઓ અથવા વ્યક્તિઓ દ્વારા ઉત્સર્જન કરાયેલ કાર્બનની માત્રા પર લેવામાં આવે છે. વિયેતનામનું મોડેલ કેપ-એન્ડ-ટ્રેડ સિસ્ટમની નજીક જણાય છે, જે ઉત્સર્જન ક્વોટાના ટ્રેડિંગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

વિયેતનામનો ડિક્રી 29: મુખ્ય વિગતો અને લક્ષ્યો

ડિક્રી 29 એ વિયેતનામની આબોહવા પ્રતિબદ્ધતાઓને અમલમાં મૂકવા માટે એક મજબૂત કાયદાકીય માળખું પ્રદાન કરે છે. આ ડિક્રી, છ પ્રકરણો અને 35 અનુચ્છેદો ધરાવતું, GHG ઉત્સર્જન ક્વોટા અને પાત્ર કાર્બન ક્રેડિટ્સના (eligible carbon credits) નોંધણી, ઘરેલું કોડિંગ, માલિકી હસ્તાંતરણ, કસ્ટડી, ટ્રેડિંગ અને સેટલમેન્ટનું નિયમન કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે કાર્બન ઉત્સર્જન હવે માત્ર એક પર્યાવરણીય મુદ્દો નથી, પરંતુ એક નાણાકીય સંપત્તિ (financial asset) બની ગયો છે જેનું બજારમાં વેપાર થઈ શકે છે.

આ ડિક્રી વિયેતનામના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યોને સમર્થન આપે છે અને તેના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબદ્ધતાઓને પૂર્ણ કરે છે. COP26 માં, વિયેતનામે 2050 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન સુધી પહોંચવા અને 2030 સુધીમાં 2020 ના સ્તરની સરખામણીમાં મિથેન ઉત્સર્જનમાં 30 ટકાનો ઘટાડો કરવાનું વચન આપ્યું હતું. તેના અપડેટેડ 2022 Nationally Determined Contribution (NDC) હેઠળ, વિયેતનામ કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન વિના 15.8 ટકા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન સાથે 43.5 ટકા સુધી ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ ડિક્રી આ પ્રતિબદ્ધતાઓને વાસ્તવિક બજાર પ્રથામાં રૂપાંતરિત કરે છે.

પાયલોટ પ્રોગ્રામ અને અસરગ્રસ્ત ક્ષેત્રો

ડિક્રી 29 ના અમલીકરણ સાથે, વિયેતનામ સરકારે 2025-2026 માટે પાયલોટ GHG ઉત્સર્જન ક્વોટા ફાળવ્યા છે. આ પાયલોટ કાર્યક્રમમાં દેશના ત્રણ મુખ્ય, ઉચ્ચ-ઉત્સર્જનવાળા ઉદ્યોગોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે: 34 થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ (thermal power plants), 25 આયર્ન અને સ્ટીલ સુવિધાઓ (iron and steel facilities), અને 51 સિમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (cement plants). આ ક્ષેત્રો વિયેતનામના ઔદ્યોગિક વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, પરંતુ તે મોટા કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ (carbon footprint) માટે પણ જવાબદાર છે.

પાયલોટ ક્વોટા કુલ 243,082,392 ટન CO2 સમકક્ષ (CO₂e) 2025 માટે અને 68,391,454 ટન CO₂e 2026 માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો છે. આનો અર્થ એ છે કે આ ઉદ્યોગોને તેમના ઉત્સર્જનને નિર્ધારિત મર્યાદામાં રાખવું પડશે અથવા બજારમાંથી વધારાના ક્વોટા ખરીદવા પડશે. આનાથી ઉદ્યોગો પર તેમના કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડવા માટે સીધું દબાણ આવશે, જે લાંબા ગાળે તેમને ક્લીનર ટેકનોલોજી (cleaner technology) અને પ્રક્રિયાઓ અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કરશે.

વૈશ્વિક સ્તરે Carbon Pricing નો વધતો પ્રભાવ

વિયેતનામનું આ પગલું વૈશ્વિક સ્તરે કાર્બન પ્રાઇસિંગ (carbon pricing) મિકેનિઝમ્સના (mechanisms) વધતા જતા વલણનો એક ભાગ છે. વિશ્વભરની સરકારો Climate Change ના પડકારોનો સામનો કરવા માટે કાર્બન માર્કેટ અને કાર્બન ટેક્સ જેવી નીતિઓ અપનાવી રહી છે. યુરોપિયન યુનિયન (EU) દ્વારા જાન્યુઆરી 1, 2026 થી અમલમાં આવેલ Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે.

EU CBAM નો હેતુ એવા ઉત્પાદનો પર કાર્બન કિંમત લાદવાનો છે જે EU માં આયાત કરવામાં આવે છે અને જેનું ઉત્પાદન કાર્બન-સઘન (carbon-intensive) હોય છે. આ નીતિ “carbon leakage” (જ્યાં કંપનીઓ કડક પર્યાવરણીય નિયમોથી બચવા માટે ઓછા નિયમનવાળા દેશોમાં ઉત્પાદન ખસેડે છે) ને અટકાવવા અને બિન-EU દેશોમાં સ્વચ્છ ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રચાયેલ છે. વિયેતનામ જેવી ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ માટે, આવા આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનું પાલન કરવું અને આંતરિક કાર્બન માળખાં વિકસાવવા એ વૈશ્વિક વેપારમાં સ્પર્ધાત્મક રહેવા માટે આવશ્યક બની જાય છે.

વ્યવસાયો માટે પડકારો અને તકો

વિયેતનામના નવા Carbon Trading Market ની વ્યવસાયો માટે નોંધપાત્ર અસરો થશે. શરૂઆતમાં, ઉત્સર્જન-સઘન (emission-intensive) ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત કંપનીઓને તેમના ઉત્સર્જન ઘટાડવા અથવા કાર્બન ક્રેડિટ્સ ખરીદવા માટે વધારાના ખર્ચનો સામનો કરવો પડી શકે છે. આનાથી તેમની ઓપરેટિંગ કોસ્ટ (operating costs) વધી શકે છે અને ટૂંકા ગાળામાં નફાકારકતા પર અસર થઈ શકે છે.

જોકે, લાંબા ગાળે, આ નીતિ નવી તકો પણ ઉભી કરશે. કંપનીઓને ડીકાર્બોનાઇઝેશન (decarbonization) ટેકનોલોજી, રિન્યુએબલ એનર્જી (renewable energy) અને ઊર્જા કાર્યક્ષમતા (energy efficiency) માં રોકાણ કરવા માટે પ્રોત્સાહન મળશે. જે કંપનીઓ ઓછા ઉત્સર્જનવાળી પ્રક્રિયાઓ અપનાવવામાં અગ્રેસર રહેશે, તેમને બજારમાં સ્પર્ધાત્મક લાભ મળશે અને તેઓ તેમના વધારાના કાર્બન ક્વોટા વેચીને આવક પણ મેળવી શકશે. ક્લીનટેક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (CleanTech Investment) અને Green Finance માટે નવા દરવાજા ખુલશે, જે વિયેતનામની અર્થવ્યવસ્થાને વધુ ટકાઉ દિશામાં લઈ જશે.

વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો અને Climate Finance

વિયેતનામ જેવી વિકાસશીલ અર્થવ્યવસ્થા દ્વારા કાર્બન માર્કેટની સ્થાપના એ દર્શાવે છે કે આબોહવા પરિવર્તન સામેની લડાઈમાં વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. ઐતિહાસિક રીતે, વિકસિત દેશો ગ્રીનહાઉસ ગેસના મોટાભાગના ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર છે. તેથી, આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો હેઠળ, વિકસિત દેશોએ વિકાસશીલ અને ઓછી આવક ધરાવતી અર્થવ્યવસ્થાઓને Climate Finance (નાણાકીય સહાય), ટેકનોલોજી અને ક્ષમતા નિર્માણ સહાય પૂરી પાડવી જરૂરી છે.

ભારત પણ આ મુદ્દે અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ભારતના કેન્દ્રીય બજેટ 2026 (Union Budget 2026) માં, ક્લીન એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન (Clean Energy Transition) અને કાર્બન કેપ્ચર ટેકનોલોજી (Carbon Capture Technology) માટે નોંધપાત્ર ભંડોળ ફાળવવામાં આવ્યું છે. ભારત સરકારે Carbon Capture, Utilisation and Storage (CCUS) ટેકનોલોજીને (technology) આગામી 5 વર્ષમાં $2.2 બિલિયનનું ભંડોળ આપવાની જાહેરાત કરી છે, જે ભારતના ઉચ્ચ-ઉત્સર્જનવાળા ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોને ડીકાર્બોનાઇઝ કરવામાં મદદ કરશે. આ દર્શાવે છે કે વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો સ્વયં પણ આંતરિક રીતે મોટા રોકાણો કરી રહ્યા છે, પરંતુ તેમને વૈશ્વિક સહયોગ અને Climate Finance ની પણ એટલી જ જરૂર છે.

વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ (WEF) 2026 માં, ભારતના કેન્દ્રીય મંત્રી પ્રહલાદ જોશીએ ભારતના અક્ષય ઊર્જા સંક્રમણ (renewable energy transition) માટે વૈશ્વિક ભાગીદારીને મજબૂત કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો. આ બેઠકોમાં ક્લીન એનર્જી ટેકનોલોજી, કાર્બન માર્કેટ, ક્લાયમેટ ફાઇનાન્સ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન (Green Hydrogen) અને એનર્જી સ્ટોરેજ (Energy Storage) માં સહયોગ અંગે ચર્ચાઓ થઈ હતી, જે દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે સહયોગ કેટલો મહત્વપૂર્ણ છે.

વિયેતનામ અને ભારત: સમાન લક્ષ્યો, વિભિન્ન અભિગમો

વિયેતનામ અને ભારત બંને Climate Change સામે લડવા અને Green Economy તરફ આગળ વધવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. જોકે, તેમના અભિગમોમાં કેટલીક ભિન્નતા છે. વિયેતનામ તેના Carbon Trading Market ને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં એકીકૃત કરીને એક નિયંત્રિત અને માર્કેટ-આધારિત સિસ્ટમ બનાવી રહ્યું છે. બીજી તરફ, ભારત તેની ઘરેલું સંસાધનો (domestic resources) પર વધુ આધાર રાખે છે અને રાષ્ટ્રીય કાર્ય યોજનાઓ (National Action Plans) અને બજેટ ફાળવણી (budget allocations) દ્વારા Climate Action ને વેગ આપી રહ્યું છે.

ભારતના બજેટ 2026 માં, ડિફેન્સ બજેટ (Defence Budget) માં પણ નોંધપાત્ર વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જે વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય અસ્થિરતા (geopolitical instability) ના સમયે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા (national security) ને પ્રાથમિકતા આપે છે. આ દર્શાવે છે કે સરકારો માટે પર્યાવરણીય લક્ષ્યો અને વિકાસલક્ષી જરૂરિયાતો (developmental needs) વચ્ચે સંતુલન જાળવવું કેટલું જટિલ છે. ભારત અને વિયેતનામ બંને રિન્યુએબલ એનર્જી, ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન (Digital Transformation) અને આત્મનિર્ભરતા (self-reliance) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે, જે ભવિષ્યની વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાના મુખ્ય આધારસ્તંભ છે.

ભવિષ્યની દિશા: Green Growth અને વૈશ્વિક સહયોગ

વિયેતનામ દ્વારા Carbon Trading Market નું લોન્ચિંગ એ માત્ર એક દેશ માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે એક પ્રેરણાદાયક પગલું છે. આ દર્શાવે છે કે ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ પણ Climate Change ના પડકારનો સામનો કરવા માટે કટિબદ્ધ છે અને નવીન નીતિઓ અપનાવી રહી છે. 2026 માં યોજાનારી વિવિધ Climate Summits અને Financial Conferences, જેમ કે FT’s Climate & Impact Summit 2026 અને Nordic Climate Finance Summit 2026, વિયેતનામ જેવા દેશોના અનુભવો અને નીતિઓ પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ, ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર (Technology Transfer) અને Climate Finance (ખાસ કરીને લોનને બદલે અનુદાન-આધારિત ભંડોળ) ની ઉપલબ્ધતા એ આવા Carbon Market ની સફળતા માટે નિર્ણાયક રહેશે. વિયેતનામનું આ પગલું અન્ય વિકાસશીલ દેશોને પણ આવા બજારો સ્થાપિત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે, જે આખરે વૈશ્વિક ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં અને ટકાઉ ભવિષ્ય (sustainable future) બનાવવામાં મદદ કરશે. જેમ જેમ વિશ્વ 2050 નેટ-ઝીરો લક્ષ્યો (2050 Net-Zero targets) તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ તેમ આવા Carbon Markets અને Green Policies એક અનિવાર્ય સાધન બની રહેશે.

નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.