સુરતમાં ખજોદ ડમ્પિંગ યાર્ડમાં ભીષણ આગ બાદ વિવાદ: Surat Khajod dumping yard fire અંગે NGTમાં અરજી, SDB અને 8 ગામો પર ઝેરી ધુમાડાનું સંકટ

સુરત શહેરના ખજોદ સ્થિત સુરત મહાનગરપાલિકા (SMC) ના ઘન કચરાના ડમ્પિંગ સાઈટ ખાતે ફરી એકવાર ભીષણ આગ ભભૂકી ઊઠતાં સમગ્ર ડાયમંડ સિટી સુરતમાં ભારે ચકચાર મચી ગઈ છે. તાજેતરમાં સામે આવેલા Surat Khajod dumping yard fire કિસ્સાએ સમગ્ર શહેર અને ખાસ કરીને સુરત ડાયમંડ બુર્સ (Surat Diamond Bourse – SDB) આસપાસના વિસ્તારમાં ગંભીર ચિંતા પ્રસરાવી છે. વિશ્વના સૌથી મોટા ઓફિસ કમ્પલેક્ષ ગણાતા સુરત ડાયમંડ બુર્સની બિલકુલ નજીક આવેલી આ ડમ્પિંગ સાઈટ પરથી ઝેરી ધુમાડાના કાળા ગોટેગોટા આકાશમાં છવાઈ જતાં આસપાસના 8 થી વધુ ગામો અને હાઈ-રાઈઝ રહેણાંક વિસ્તારોમાં લોકો માટે શ્વાસ લેવો પણ મુશ્કેલ બની ગયો છે. આ ગંભીર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પર્યાવરણ કાર્યકર્તા દ્વારા નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) ના દ્વાર ખટખટાવવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે સુરત મહાનગરપાલિકા અને ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (GPCB) ના ઉચ્ચ અધિકારીઓ દોડતા થઈ ગયા છે.

Surat Khajod dumping yard fire: ઘટનાની સંપૂર્ણ વિગત અને આગની વિકરાળતા

સુરત મહાનગરપાલિકા દ્વારા શહેરના આઠેય ઝોનમાંથી પ્રતિદિન એકત્ર કરાતા આશરે 2,500 મેટ્રિક ટન ઘન કચરાને ખજોદ સ્થિત સાઈટ પર પ્રોસેસિંગ અને ડમ્પિંગ માટે મોકલવામાં આવે છે. જોકે, સોમવાર અને મંગળવાર દરમિયાન સાઈટ પર જમા થયેલા લાખો ટન કચરાના પહાડોમાં અચાનક ભીષણ આગ ફાટી નીકળી હતી. આગ એટલી ઝડપથી પથરાઈ ગઈ કે જોતજોતામાં અડધા કિલોમીટર દૂરથી પણ આકાશમાં કાળા કાળા ધુમાડાના ગોટેગોટા સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાતા હતા. ઘટનાની જાણ થતાં જ સુરત ફાયર બ્રિગેડની 10 થી વધુ ફાયર ટેન્ડરો અને ટીમનો મોટો કાફલો ઘટનાસ્થળે દોડી ગયો હતો.

કચરાના ઊંડા પડો સુધી આગ પહોંચી ગઈ હોવાથી માત્ર ઉપરથી પાણીનો મારો ચલાવવાથી આગ પર કાબૂ મેળવવો અશક્ય બન્યો હતો. ફાયર જવાનોએ જેસીબી (JCB) મશીનોની મદદથી કચરાના ઢગલાઓને ઉલેચીને ઊંડાણપૂર્વક પાણીનો મારો ચલાવવાની કપરી કામગીરી હાથ ધરી હતી. આગના કારણે ફેલાયેલા વિષકારી ધુમાડાથી વીઆઈપી રોડ, ખજોદ અને વીઆર મોલ તરફના રસ્તાઓ પર દ્રશ્યતા (Visibility) અત્યંત ઘટી ગઈ હતી. નોંધનીય છે કે ચાલુ વર્ષ 2026 માં આ જ સાઈટ પર આગ લાગવાની આ ત્રીજી મોટી દુર્ઘટના છે. આ વારંવાર બનતી Surat Khajod dumping yard fire ઘટના તંત્રની ગંભીર લાપરવાહી અને ડમ્પિંગ સાઈટના નબળા સંચાલન તરફ ઈશારો કરે છે.

નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) માં અરજી: તંત્ર સામે આકરા પ્રહારો

ખજોદ ડમ્પિંગ સાઈટ પર વારંવાર લાગતી આગ અને તેનાથી સર્જાતા ભયાનક પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ વિરુદ્ધ પર્યાવરણવાદી દ્વારા નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) ની પ્રિન્સિપલ બેંચ સમક્ષ સત્તાવાર અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે. આ અરજીમાં સુરત મહાનગરપાલિકાના સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ વિભાગ અને કચરા નિકાલ માટે જવાબદાર કોન્ટ્રાક્ટર એજન્સી સામે કડક કાનૂની કાર્યવાહી કરવાની સ્પષ્ટ માગ કરવામાં આવી છે.

અરજીમાં મુખ્યત્વે નીચે મુજબના મહત્વના કાનૂની અને પર્યાવરણીય મુદ્દાઓ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે:

• સ્વતંત્ર તપાસ કમિટીની રચના: કોઈ તટસ્થ અને નિષ્ણાત એજન્સી દ્વારા ખજોદ વિસ્તારની હવા, જમીન અને ભૂગર્ભ જળની પ્રદૂષણ માત્રાનું તાત્કાલિક પરીક્ષણ કરવામાં આવે.
• વાયુ પ્રદૂષણ અને આરોગ્ય જોખમ: વારંવાર થતા Surat Khajod dumping yard fire થી વાતાવરણમાં ભળતા ઝેરી વાયુઓ જેવા કે ડાયોક્સિન, ફ્યુરાન અને સલ્ફર ડાયોક્સાઈડથી સ્થાનિક નાગરિકોના શ્વસનતંત્ર પર પડતી ગંભીર અસરોનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરવો.
• લેગસી વેસ્ટનું મોનિટરિંગ: વર્ષો જૂના જમા થયેલા કચરા (Legacy Waste) નો બાયો-માઇનિંગ દ્વારા કાયમી નિકાલ કરવામાં સુરત મહાનગરપાલિકાની નિષ્ફળતા અંગે જવાબદેહી નક્કી કરવી.
• પર્યાવરણીય વળતર: પ્રદૂષણ નિયંત્રણના નિયમોના સતત અને ગંભીર ઉલ્લંઘન બદલ SMC અને જવાબદાર એજન્સી પર ભારે નાણાકીય દંડ (Environmental Compensation) ફટકારવો.

સુરત ડાયમંડ બુર્સ (SDB) અને GPCB ની તાકીદની કાર્યવાહી

ખજોદ ડમ્પિંગ યાર્ડની બિલકુલ પાડોશમાં જ ડ્રીમ સિટી (DREAM City) અને વિશ્વ વિખ્યાત સુરત ડાયમંડ બુર્સ (SDB) આવેલું છે, જ્યાં રોજના હજારો દેશી-વિદેશી વેપારીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય ડાયમંડ બાયર્સ અને કર્મચારીઓ આવે છે. આગના કારણે સમગ્ર SDB પરિસરમાં કેમિકલ યુક્ત અસહ્ય દુર્ગંધ અને ધુમાડો પ્રસરી જતાં ડાયમંડ બુર્સના સંચાલકોએ આ અંગે સુરત મહાનગરપાલિકાના મ્યુનિસિપલ કમિશનરને તાકીદનો પત્ર લખીને ઉગ્ર રજૂઆત કરી છે. વેપારીઓનું કહેવું છે કે આ પ્રકારનું વાતાવરણ સુરતના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને બ્રાન્ડ ઈમેજ માટે ખુબ જ નુકસાનકારક છે.

બીજી તરફ, ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (GPCB) ના સુરત પ્રાદેશિક અધિકારી અરુણ પટેલે આ ઘટનાની ગંભીર નોંધ લીધી છે. GPCB એ સુરત મહાનગરપાલિકા પાસે તાત્કાલિક અસરથી ‘એક્શન ટેકન રિપોર્ટ’ (Action Taken Report) ની માંગણી કરી છે. GPCB ના અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ પુનરાવર્તિત ન થાય તે માટે પાલિકાએ તાત્કાલિક શોર્ટ-ટર્મ અને લોંગ-ટર્મ એક્શન પ્લાન રજૂ કરવો પડશે.

કોન્ટ્રાક્ટર એજન્સી અને મલ્ટી-કરોડ વેસ્ટ સ્કેમનો મોટો વિવાદ

ખજોદ ડમ્પિંગ યાર્ડ ખાતે કચરાના પ્રોસેસિંગ અને વૈજ્ઞાનિક નિકાલ માટે વાપી સ્થિત C.D. ટ્રાન્સપોર્ટ એજન્સીને કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવ્યો હતો. આ મૂળ કોન્ટ્રાક્ટ ₹213 કરોડનો હતો. જોકે, આ એજન્સી પર અગાઉ એવો ચોંકાવનારો આરોપ લાગ્યો હતો કે તે ખજોદ ખાતે કચરાનું યોગ્ય પ્રોસેસિંગ કરવાને બદલે મહુવા તાલુકાના કાંકરિયા ખાતે ગેરકાયદેસર રીતે કચરો ઠાલવતી હતી. આ અંગે અગાઉ પોલીસ ફરિયાદ અને તપાસ પણ શરૂ કરવામાં આવી હતી.

ગંભીર વિવાદો અને વિરોધ છતાં સુરત મહાનગરપાલિકા સમયસર નવી ટેન્ડર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરીને નવા કોન્ટ્રાક્ટરની નિમણૂક કરવામાં નિષ્ફળ રહી હતી. પરિણામે, જૂની એજન્સીને જ 10 મહિનાનો મુદત વધારો (Extension) આપવામાં આવ્યો હતો. આ એક્સ્ટેન્શનની મુદત ચાલુ નવેમ્બર 2026 માં જ પૂર્ણ થઈ રહી છે. કોન્ટ્રાક્ટ પૂર્ણ થવાના આખરી દિવસોમાં જ Surat Khajod dumping yard fire ની ઘટના બનતાં તંત્રના સુપરવિઝન અને મોનિટરિંગ કૌશલ્ય સામે અનેક ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે.

અસરગ્રસ્ત 8 ગામો અને નાગરિકોની તકલીફોનું પંચનામું

ખજોદ ડમ્પિંગ સાઈટમાં લાગેલી આગ અને ઝેરી ધુમાડાની સૌથી માસિક અસર આસપાસના ગ્રામીણ અને શિહરી વિસ્તારો પર પડી છે. ભીમરાડ, ખજોદ, સરસાણા, ડીપ્લી, ડુંડી, ભુડિયા, જીયાવા અને ગભેણી જેવા ગામોના આશરે 50,000 થી વધુ નાગરિકો દૂષિત અને ઝેરી હવા શ્વાસમાં લેવા માટે મજબૂર બન્યા છે.

આરોગ્ય નિષ્ણાતોની ચેતવણી: શ્વાસ અને ચામડીના રોગોનું જોખમ

સુરતની નવી સિવિલ હોસ્પિટલ અને સ્મિમેર (SMIMER) હોસ્પિટલના શ્વસન રોગ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, પ્લાસ્ટિક, રબર અને ઈ-વેસ્ટ મિશ્રિત કચરો સળગવાથી ઉત્પન્ન થતો ધુમાડો સાદા ધુમાડા કરતાં અનેક ગણો વધુ ખતરનાક હોય છે. આ ધુમાડામાં રહેલા કાર્બન મોનોક્સાઈડ, ડાયોક્સિન અને PM 2.5 ના અતિ સૂક્ષ્મ કણો માનવ શરીરના ફેફસાંમાં ઊંડે સુધી ઉતરી જાય છે. આનાથી નાના બાળકો, ગર્ભવતી મહિલાઓ અને વૃદ્ધોમાં અસ્થમા, બ્રોન્કાઇટિસ, ચામડીની એલર્જી અને લાંબા ગાળે કેન્સર જેવા ગંભીર રોગો થવાનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.

આગનું ટેકનિકલ કારણ: કેમિકલ રિએક્શન કે લાપરવાહી?

પર્યાવરણ પ્રેમીઓનો ચોંકાવનારો આક્ષેપ છે કે ખજોદ ડમ્પિંગ સાઈટ માત્ર શહેરી ઘરગથ્થુ કચરા (Municipal Solid Waste) માટે નિયત કરવામાં આવી છે. પરંતુ અહીં કેટલીક ઔદ્યોગિક ફેક્ટરીઓમાંથી નીકળતો પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ અને કેમિકલ યુક્ત કચરો પણ ગેરકાયદેસર રીતે નાખવામાં આવે છે. કચરાના વિશાળ પહાડો નીચે ઓક્સિજન વિના મિથેન ગેસ (Methane Gas) નું નિર્માણ થાય છે. ગરમી અને ઘર્ષણ વધતાં જ મિથેન ગેસ લાઈવ સ્પાર્કનું કામ કરે છે અને ભયાનક આગ સળગી ઊઠે છે.

સ્થાનિક રહીશના જણાવ્યા મુજબ, “ડમ્પિંગ સાઈટ પર કચરાનો જથ્થો ઓછો બતાવવા માટે અને પ્રોસેસિંગના ખર્ચમાંથી બચવા માટે પણ કેટલીકવાર મોડી રાત્રે કચરાને આગ ચાંપી દેવામાં આવતી હોવાની આશંકા છે. આ અંગે તંત્ર દ્વારા કડક વિજિલન્સ તપાસ થવી જોઈએ.”

સ્માર્ટ સિટી સુરત માટે મોટો પડકાર: હવે આગળ શું?

સુરત શહેર દેશભરમાં સ્વચ્છતા સર્વેક્ષણમાં સતત ટોચના ક્રમાંકે રહીને ઐતિહાસિક સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી ચૂક્યું છે. પરંતુ Surat Khajod dumping yard fire જેવી પુનરાવર્તિત ઘટનાઓ સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના દાવાઓ સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ખડો કરે છે. એક તરફ સુરતને વિશ્વસ્તરીય ગ્રીન અને સ્માર્ટ સિટી બનાવવાના દાવા થાય છે, ત્યારે બીજી તરફ કચરાના વ્યવસ્થાપનની પ્રાથમિક બેદરકારી લાખો નાગરિકોના આરોગ્ય સાથે રમત રમી રહી છે.

તજજ્ઞોના મતે, આ સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ માટે SMC એ તાત્કાલિક નીચે મુજબના પગલાં ભરવા પડશે:

1. વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી અને બાયો-માઇનિંગ: ખજોદ ખાતે જમા થયેલા વર્ષો જૂના કચરાનું ઝડપી બાયો-માઇનિંગ કરીને જમીન ખુલ્લી કરવી અને કચરામાંથી વીજળી બનાવતા આધુનિક પ્લાન્ટ્સની સ્થાપના કરવી.
2. CCTV અને થર્મલ કેમેરાનું મોનિટરિંગ: સમગ્ર ડમ્પિંગ યાર્ડમાં ચોવીસે કલાક CCTV અને થર્મલ કન્ટ્રોલ સિસ્ટમ કાર્યરત કરવી જેથી તાપમાન વધતાં જ ફાયર એલાર્મ વાગી જાય.
3. પારદર્શક નવું ટેન્ડર: નવેમ્બર 2026 માં જૂનો કોન્ટ્રાક્ટ પૂરો થતાં જ અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી ધરાવતી સક્ષમ એજન્સીને પારદર્શક રીતે કામ સોંપવું.
4. ઔદ્યોગિક કચરા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ: સાઈટ પર આવતા તમામ વાહનોનું સરપ્રાઈઝ ચેકિંગ કરીને ઔદ્યોગિક કે કેમિકલ વેસ્ટ પર સખત બ बंदी મૂકવી.

NGT ની નોટિસ અને GPCB ની કડક કાર્યવાહી બાદ સુરત મહાનગરપાલિકા આ વિષયને કેટલી ગંભીરતાથી લે છે અને ખજોદના લાખો રહીશો તેમજ સુરત ડાયમંડ બુર્સને આ ઝેરી ધુમાડામાંથી ક્યારે મુક્તિ અપાવે છે તેના પર સૌની નજર ટકેલી છે.

સંબંધિત સમાચાર

• અમરેલીના ગીગાસણ ગામમાં ઊંડા કૂવામાંથી દુર્લભ ઘોરખોદિયાનું દિલધડક રેસ્ક્યૂ: કૂવામાં ઝેરી નાગની હાજરી વચ્ચે Amreli Honey Badger Rescue સફળ
• અમદાવાદમાં વાયુ પ્રદૂષણ વધતાં AMC નો મોટો સપાટો: ગ્રીન નેટ વગર ચાલતી 11 મોટી બાંધકામ સાઇટ્સ અને ગેસ ગોડાઉન સીલ

નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.