ભારતમાં કેન્સરની રૂ. ૨,૭૦૦ની દવા રૂ. ૨૭,૦૦૦માં! Supreme Court લાલઘૂમ: દર્દીઓ સાથે દિવસદહાડે ડકેતી

ભારતમાં ગંભીર અને જીવલેણ બીમારીઓથી પીડાતા દર્દીઓ સાથે થઈ રહેલા આર્થિક શોષણ અંગે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે અત્યંત આકરું વલણ અપનાવ્યું છે. જીવનરક્ષક દવાઓની કિંમતો પર કોઈ અસરકારક નિયંત્રણ ન હોવા અંગે હાથ ધરાયેલી સુનાવણી દરમિયાન Supreme Court cancer drug price India અંગે મોટો ખુલાસો થયો છે. દેશમાં કેન્સરની એક અત્યંત જરૂરી દવા કે જે ઉત્પાદક કંપની દ્વારા રીટેલરને માત્ર ₹૨,૭૦૦માં આપવામાં આવે છે, તેની પર મહત્તમ છૂટક કિંમત એટલે કે MRP ₹૨૭,૦૦૦ છાપવામાં આવી રહી છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે આ બાબતને અત્યંત ચોંકાવનારી ગણાવીને દર્દીઓ અને તેમના પરિવારો સાથે થઈ રહેલી ‘દિવસદહાડે ડકેતી’ (broad daylight dacoity) તરીકે ઓળખાવી છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવી સ્થિતિ સહન કરી શકાય નહીં અને સરકારી મશીનરીએ આ મુદ્દે તાત્કાલિક કડક પગલાં ભરવા પડશે.

Supreme Court cancer drug price India: ₹૨,૭૦૦ની દવા ₹૨૭,૦૦૦માં વેચવા સામે કોર્ટ લાલઘૂમ

સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની ખંડપીઠ સમક્ષ ભારત દેશમાં દવાઓની કિંમતોના નિયંત્રણ અને જેનેરિક દવાઓના ફરજિયાત પ્રિસ્ક્રિપ્શન અંગેની જાહેર હિતની અરજીઓ (PIL) પર ગહન સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી. સુનાવણી દરમિયાન જ્યારે કોર્ટ સમક્ષ કેન્સરની દવાઓના PTR (Price To Retailer) અને MRP વચ્ચેના વિશાળ તફાવતનું ઉદાહરણ મૂકવામાં આવ્યું ત્યારે જજ સાહેબો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા.

જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાએ આકરી ટીપ્પણી કરતા જણાવ્યું હતું કે, “જે દવા ઉત્પાદક કંપની રીટેલરને ₹૨,૭૦૦માં આપે છે તેની પર ₹૨૭,૦૦૦ની MRP છાપીને દર્દીઓ પાસેથી ૧૦ ગણી રકમ વસૂલવામાં આવે છે. જો આ જબરજસ્તીની લૂંટ અને ડકેતી નથી તો બીજું શું છે?” અદાલતે ખેદ વ્યક્ત કર્યો હતો કે કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીથી પીડાતા ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના લોકો પોતાના પરિવારજનોનો જીવ બચાવવા માટે ઘર, જમીન અને સોના-ચાંદીના ઘરેણાં સુધી વેચી દે છે, ત્યારે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અને હોસ્પિટલો તેમની લાચારીનો અયોગ્ય ફાયદો ઉઠાવી રહી છે.

PTR અને MRP વચ્ચેનો ૧૦ ગણો તફાવત અને ફાર્મા ક્ષેત્રનું ગણિત

ભારતના ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટમાં દવાઓની કિંમત નક્કી કરવાની પ્રક્રિયામાં મોટા છિદ્રો હોવાનું આ સુનાવણીથી સાબિત થયું છે. સામાન્ય રીતે PTR (પ્રાઇસ ટુ રીટેલર) એટલે કે જે ભાવે કંપની દવા રીટેલર કે હોસ્પિટલને વેચે છે અને MRP (મેક્સિમમ રીટેલ પ્રાઇઝ) એટલે કે દર્દી પાસેથી વસૂલવામાં આવતી કિંમત વચ્ચે સામાન્ય માર્જિન હોવું જોઈએ. પરંતુ કેન્સર અને અન્ય જટિલ બીમારીઓની દવાઓમાં આ માર્જિન ૯૦૦% થી ૧૦૦૦% જેટલું ઊંચું રાખવામાં આવે છે.

ખાસ કરીને ખાનગી હોસ્પિટલોમાં ચાલતી ઇન-હાઉસ ફાર્મસીઓમાં દર્દી બહારથી દવા ખરીદી શકતો નથી. આથી હોસ્પિટલો રીટેલર ભાવે ખૂબ જ સસ્તામાં દવાઓ ખરીદે છે અને દર્દીઓને છાપેલી ગગનચુંબી MRP પર દવાઓ વેચીને મસમોટો નફો રળે છે. આ સમગ્ર બાબત Supreme Court cancer drug price India ની સુનાવણીમાં કેન્દ્રસ્થાને રહી હતી.

આયુષ્માન ભારત યોજના અને કરદાતાઓના નાણાં પર આડકતરો હુમલો

સુપ્રીમ કોર્ટે સુનાવણી દરમિયાન એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પાસા તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. અદાલતે અવલોકન કર્યું કે આ મુદ્દો માત્ર સામાન્ય ગરીબ દર્દીઓની આર્થિક પાયમાલી સુધી સીમિત નથી, પરંતુ દેશના કરદાતાઓના પૈસાની પણ મોટી વેડફી અને કૌભાંડ સમાન છે. Supreme Court cancer drug price India ના સંદર્ભમાં વાત કરતા કોર્ટે ઉમેર્યું કે જ્યારે દર્દીઓ કેન્દ્ર સરકારની આયુષ્માન ભારત યોજના (PM-JAY) અથવા અન્ય સરકારી સ્વાસ્થ્ય યોજનાઓ હેઠળ મફત સારવાર મેળવે છે, ત્યારે ખાનગી હોસ્પિટલો સરકારી તિજોરીમાંથી આ ઊંચી MRP પર જ ક્લેમ રીઇમ્બર્સ કરાવે છે.

આનો સીધો અર્થ એ થયો કે ફાર્મા કંપનીઓ અને હોસ્પિટલોના આ ગેરવાજબી માર્જિનનું ભારણ આખરે ભારત દેશના સામાન્ય કરદાતાઓ (taxpayers) ના શિરે આવે છે. કોર્ટે વેધક સવાલ કર્યો હતો કે જે અધિકારીઓ અને નિયંત્રક સંસ્થાઓએ આ ગેરરીતિઓ અટકાવવાની જવાબદારી સંભાળવાની હોય છે, તેઓ શા માટે મૌન ધારણ કરીને બેઠા છે? શું આ સરકારી નાણાંની ખુલ્લેઆમ લૂંટ નથી?

DPCO અને NPPA ના નિયમો અને કાનૂની મર્યાદાઓ

ભારતમાં દવાઓની કિંમતનું નિયંત્રણ નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઓથોરિટી (NPPA) અને ડ્રગ પ્રાઇસ કંટ્રોલ ઓર્ડર (DPCO) દ્વારા કરવામાં આવે છે. પરંતુ હાલના કાયદાકીય માળખા અનુસાર, દેશમાં વપરાતી લગભગ ૮૨% દવાઓ નેશનલ લિસ્ટ ઓફ એસેન્શિયલ મેડિસિન્સ (NLEM) બહાર છે. એટલે કે માત્ર ૧,૦૦૦ જેટલી શિડ્યુલ્ડ દવાઓની કિંમતો પર જ સરકાર સીધું નિયંત્રણ (ceiling price) રાખી શકે છે.

નોન-શિડ્યુલ્ડ દવાઓ પર ઉત્પાદકોને દર વર્ષે ૧૦% સુધી કિંમત વધારવાની છૂટ હોય છે, પરંતુ શરૂઆતની કિંમત (launching price) અને PTR તથા MRP વચ્ચેના માર્જિન પર કોઈ ચોક્કસ મર્યાદા ન હોવાથી આ પ્રકારની ગેરરીતિઓ ફૂલીફાલી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ કાનૂની છિદ્રો સામે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી.

કેન્દ્ર સરકારનો પક્ષ અને આગળની કાર્યવાહી

કોર્ટની આકરી ઝાટકણી બાદ કેન્દ્ર સરકાર તરફથી ઉપસ્થિત રહેલા એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ (ASG) કે. એમ. નટરાજે અદાલતને ખાતરી આપી હતી કે કેન્દ્ર સરકાર આ મુદ્દાને અત્યંત ગંભીરતાથી લઈ રહી છે. તેમણે જણાવ્યું કે સરકાર આ અરજીને કોઈ વિરોધાત્મક મુકદ્દમા (adversarial litigation) તરીકે નથી જોઈ રહી, પરંતુ આ એક જાહેર આરોગ્યનો ગંભીર વિષય છે.

કેન્દ્ર સરકારે અદાલત સમક્ષ રજૂઆત કરી કે દેશના છેવાડાના માનવી સુધી સસ્તા દરે દવાઓ પહોંચાડવા માટે જનઔષધિ કેન્દ્રો (Jan Aushadhi Kendras) નો વ્યાપ વધારવામાં આવી રહ્યો છે, જ્યાં ૫૦% થી ૯૦% સુધીના ડિસ્કાઉન્ટ પર ગુણવત્તાયુક્ત દવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવાય છે. જોકે, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર જનઔષધિ કેન્દ્રો પુરતા નથી, ખુલ્લા બજારમાં પણ દવાઓની કિંમતો પર સીધી મર્યાદા (trade margin capping) લાદવી જરૂરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસની આગામી સુનાવણી ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ના રોજ નિયત કરી છે અને સરકાર પાસે નક્કર પ્લાન માંગ્યો છે.

સામાન્ય નાગરિકો માટે Supreme Court cancer drug price India આદેશનું મહત્વ

સુપ્રીમ કોર્ટની આ આકરી ટીપ્પણીથી ભારતભરના લાખો કેન્સર દર્દીઓ અને તેમના પરિવારોમાં એક નવી આશા જાગી છે. કેન્સરની સારવારમાં વપરાતી કીમોથેરાપી, ટાર્ગેટેડ થેરાપી અને ઇમ્યુનોથેરાપીની દવાની કિંમતો લાખો રૂપિયામાં થતી હોય છે. જો સરકાર દ્વારા PTR અને MRP વચ્ચેના વેપારી માર્જિન પર ૫૦% કે ૩૦% નો કૅપ (મર્યાદા) મૂકવામાં આવે, તો જે દવા દર્દીને આજે ₹૨૭,૦૦૦માં મળે છે તે કદાચ ₹૪,૦૦૦ થી ₹૫,૦૦૦માં ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.

આ નિર્ણયથી દેશભરના આરોગ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો, ડોક્ટરો અને નાગરિક સંગઠનોએ સુપ્રીમ કોર્ટના વલણને આવકાર્યું છે. આરોગ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે Supreme Court cancer drug price India નો આ આદેશ દેશની હેલ્થકેર પોલિસીમાં એક ઐતિહાસિક મોડ સાબિત થઈ શકે છે, જે સામાન્ય નાગરિકોને આર્થિક બરબાદીમાંથી ઉગારી લેશે.

મુખ્ય મહત્વના મુદ્દાઓ (Key Takeaways):

• રૂ. ૨,૭૦૦ ની દવા રૂ. ૨૭,૦૦૦ માં: સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્સરની દવામાં ૧૦ ગણા ભાવ વધારાને ‘દિવસદહાડે ડકેતી’ ગણાવી.
• કોર્ટની ખંડપીઠ: જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની પીઠે દર્દીઓના શોષણ સામે લાલ આંખ કરી.
• કરદાતાઓના પૈસાની લૂંટ: આયુષ્માન ભારત જેવી યોજનાઓમાં ઊંચી MRP પર ક્લેમ પાસ કરાવીને સરકારી તિજોરીને નુકસાન પહોંચાડવાનો આરોપ.
• નિયમનકારી મશીનરી પર સવાલ: NPPA અને DPCO ના કાયદાકીય છિદ્રો પૂરીને નોન-શિડ્યુલ્ડ દવાઓ પર માર્જિન કેપિંગની માંગ.
• આગામી સુનાવણી: કેન્દ્ર સરકારે કડક પગલાં લેવાની ખાતરી આપી; કેસની વધુ સુનાવણી ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ના રોજ હાથ ધરાશે.

નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.