વૈશ્વિક તેલ બજારમાં મોટો ભડકો: સૌદી પાઈપલાઈન ઠપ્પ થતાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ $109 ને પાર, પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધના ભય વચ્ચે World crude oil crisis ઘેરાયું

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઊર્જા ક્ષેત્રે એક અત્યંત ચિંતાજનક અને મોટા સમાચાર સામે આવ્યા છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલતા સશસ્ત્ર સંઘર્ષ અને ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાય લાઈન પર થયેલા તાજેતરના ડ્રોન હુમલાને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે World crude oil crisis ની ગંભીર સ્થિતિ નિર્માણ પામી છે. સૌદી અરેબિયાની અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઈસ્ટ-વેસ્ટ ઓઈલ પાઈપલાઈન (East-West Pipeline) પર થયેલા હુમલા બાદ તેને સુરક્ષાના કારણોસર સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની ફરજ પડી છે. આ ઘટનાને પગલે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વાયદા વેપારમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલ (Brent Crude) ના ભાવ 3 ટકાથી વધુ ઉછળીને બેરલ દીઠ $109 ની સપાટીને વટાવી ગયા છે, જ્યારે અમેરિકી ડબલ્યુટીઆઈ (WTI) ક્રૂડનો ભાવ પણ બેરલ દીઠ $103.50 ની નજીક પહોંચી ગયો છે.

World crude oil crisis અને સૌદી ઈસ્ટ-વેસ્ટ પાઈપલાઈન પર ડ્રોન હુમલો

મળતી વિગતો અનુસાર, ઈરાક સમર્થિત જૂથો અને યમનના હૂથી વિદ્રોહીઓ દ્વારા સૌદી અરેબિયાની ઊર્જા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને લક્ષ્ય બનાવીને શ્રેણીબદ્ધ ડ્રોન અને મિસાઈલ હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા. આ હુમલામાં અરબ દ્વીપકલ્પમાંથી પસાર થતી સૌદી અરેબિયાની 1,200 કિલોમીટર લાંબી East-West Pipeline ના મુખ્ય પમ્પિંગ સ્ટેશનને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું છે. આ પાઈપલાઈન સૌદી અરેબિયા માટે પર્સિયન ગલ્ફમાંથી તેલ નિકાસ કરવા માટેની મુખ્ય વૈકલ્પિક લાઈન હતી, જે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) ને બાયપાસ કરીને લાલ સમુદ્રમાં આવેલા યાનબુ (Yanbu) બંદર સુધી ક્રૂડ ઓઈલ પહોંચાડે છે. આ ક્ષતિના કારણે વર્તમાન World crude oil crisis વધુ વકર્યું છે અને વૈશ્વિક બજારમાંથી દૈનિક લાખો બેરલ તેલ ગાયબ થઈ ગયું છે.

સૌદી નાગરિક સંરક્ષણ દળ (Civil Defence) દ્વારા યાનબુ બંદર સહિત છ મુખ્ય શહેરોમાં ઈમરજન્સી એલર્ટ જારી કરવામાં આવ્યું છે. યાનબુ બંદર પરથી દૈનિક લાખો બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ જહાજોમાં લોડ કરવામાં આવે છે, પરંતુ પાઈપલાઈન બંધ હોવાના કારણે હાલ માત્ર બંદરમાં સંગ્રહિત (Stored Stocks) તેલ પર જ નિર્ભર રહેવું પડી રહ્યું છે. વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, બંદરમાં રહેલો આ સ્ટોક આગામી 5 થી 7 દિવસ સુધી જ નિકાસ ચાલુ રાખી શકશે. સૌદી સરકારે આ હુમલા સામે અત્યંત આકરો પ્રતિભાવ આપતા સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે તે પોતાના સાર્વભૌમત્વ અને ઊર્જા સંસાધનોની સુરક્ષા માટે “દ્રઢ અને આકરા પગલાં” ભરશે.

વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન પર મોટો ફટકો: 40 લાખ બેરલ ઓઈલનું સંકટ

આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા સંસ્થાઓ અને રાઈસ્ટેડ એનર્જી (Rystad Energy) ના રિપોર્ટ અનુસાર, સૌદી અરેબિયાની આ પાઈપલાઈન દ્વારા દૈનિક 26 લાખથી 40 લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલનું વહન કરવામાં આવતું હતું. આ જથ્થો સમગ્ર વિશ્વની દૈનિક ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાયના લગભગ 4 ટકા જેટલો થાય છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં અમેરિકા, ઈરાન અને પ્રાદેશિક જૂથો વચ્ચે વધેલા તણાવને કારણે પહેલાથી જ દરિયાઈ માર્ગો અવરોધાયેલા હતા. તેવામાં આ જમીની પાઈપલાઈન બંધ થતાં વૈશ્વિક બજાર માટે સપ્લાયનો છેલ્લો મોટો માર્ગ પણ સંકટમાં મુકાઈ ગયો છે.

એન્જિનિયરિંગ અને ટેકનિકલ ટીમોના પ્રારંભિક આંકડા દર્શાવે છે કે પમ્પિંગ સિસ્ટમમાં થયેલા નુકસાનનું સમારકામ કરવામાં ઓછામાં ઓછા 3 થી 5 અઠવાડિયા નો સમય લાગી શકે છે. જો આ પાઈપલાઈન આટલો લાંબો સમય બંધ રહેશે, તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠામાં 12 કરોડ બેરલથી વધુની અછત સર્જાઈ શકે છે. ઈંધણના ક્ષેત્રમાં સર્જાયેલી આ સ્થિતિ World crude oil crisis ને કારણે વિશ્વના તમામ દેશો માટે મોટા પડકારરૂપ બની છે.

રેડ સી અને બાબ અલ-મંદેબમાં દરિયાઈ સુરક્ષા જોખમમાં

સૌદી અરેબિયાના જમીની મથકો ઉપરાંત દરિયાઈ માર્ગો પર પણ હુમલા તીવ્ર બન્યા છે. યમનના હૂથી વિદ્રોહીઓએ રેડ સી (Red Sea) અને બાબ અલ-મંદેબ (Bab el-Mandeb) સામુદ્રધુનીના વ્યૂહાત્મક પેરિમ દ્વીપ (Perim Island) નજીક પોતાની પકડ મજબૂત કરી લીધી છે. તાજેતરમાં ખામીસ મુશૈત (Khamis Mushait) ખાતે આવેલા સાઉદી સૈન્ય એરબેઝ અને જાઝાન (Jazan) પ્રોવિન્સમાં ઊર્જા સુવિધાઓ પર પણ મિસાઈલ અને ડ્રોનથી હુમલા કરવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો મળ્યા છે.

યુકે મરીન ટ્રેડ ઓપરેશન્સ (UKMTO) અનુસાર, પર્સિયન ગલ્ફ અને રેડ સીમાંથી પસાર થતા વેપારી જહાજો પર સતત હુમલા થઈ રહ્યા છે, જેના કારણે દરિયાઈ વીમા પ્રીમિયમ (Maritime Insurance Rates) માં ભારે ઉછાળો આવ્યો છે. સામાન્ય રીતે હોર્મુઝમાંથી રોજ 14 થી વધુ મોટા કચરા અને તેલ ટેન્કરો પસાર થતા હતા, જે આંકડો ઘટીને હવે પ્રતિદિન 10 થી પણ ઓછો થઈ ગયો છે.

ભારત અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર શું પડશે અસર?

આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધવાની સીધી અસર ભારત જેવા આયાત પર નિર્ભર દેશો પર પડી શકે છે. ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાતના 85 ટકાથી વધુ ભાગ આયાત કરે છે. જો ક્રૂડ ઓઈલનો ભાવ $110 ને પાર જશે, તો ભારતમાં ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) પર ભારે દબાણ આવશે, જેના કારણે દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં પ્રતિ લીટર ₹3 થી ₹6 નો વધારો કરવો પડી શકે છે.

આ સિવાય, ફુગાવો (Inflation) વધવાની આશંકા વધી ગઈ છે. તેલ મોંઘુ થવાથી માલસામાનનું પરિવહન મોંઘુ થશે, જેનાથી શાકભાજી, ખાદ્ય સામગ્રી અને નિત્ય વપરાશની ચીજોના ભાવ વધશે. ભારતીય રૂપિયો પણ યુએસ ડૉલર સામે નબળો પડી શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકોના મતે આ World crude oil crisis લાંબા સમય સુધી ચાલી શકે છે, જેની અસર ભારતીય શેરબજાર (BSE Sensex અને NSE Nifty) પર પણ જોવા મળી રહી છે.

રાજકીય અને ડિપ્લોમેટિક ઘટનાક્રમ

વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટ વચ્ચે રાજકીય ઉત્તેજના પણ ચરમસીમાએ છે. યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ક્રેમલિન વચ્ચે સંકેતો આપવામાં આવ્યા હતા કે ઉર્જા મથકો પરના હુમલા અટકાવવા વાટાઘાટો થઈ શકે છે, પરંતુ ઈરાન અને હૂથી જૂથોના કડક વલણને કારણે ઓમાનમાં યોજાનારી પ્રાદેશિક બેઠક રદ કરવામાં આવી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના મહાસચિવે પણ દિલ્હીમાં યોજાયેલી BRICS પરિષદ બાદ ન્યૂયોર્ક પરત ફરતી વખતે વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના પાલન માટે અપીલ કરી છે.

ક્રૂડ ઓઈલ અને સપ્લાય સંકટના મહત્વના આંકડા (Data Table)

નીચે દર્શાવેલ ટેબલમાં વર્તમાન ઓઈલ માર્કેટની સ્થિતિ અને સપ્લાય અસરની વિગતો આપેલ છે:

આગામી દિવસોમાં શું પરિસ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે?

ઊર્જા નિષ્ણાતોના મતે, જો આગામી 48 કલાકમાં સૌદી પાઈપલાઈન આંશિક રીતે પણ પુનઃશરૂ નહીં થાય, તો બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલનો ભાવ $115 થી $120 ની આસપાસ પહોંચી શકે છે. વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો માટે વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરવાનું મુશ્કેલ બનશે અને વૈશ્વિક મંદી (Global Recession) નો ભય ફરી એકવાર ઘેરો બનશે. તેનાથી World crude oil crisis ની સીધી અસર ભારતીય રૂપિયા અને શેરબજાર પર પણ જોવા મળી શકે છે. સમગ્ર વિશ્વ હાલ પશ્ચિમ એશિયાના ક્ષેત્રિય તણાવ અને તેલ બજારની ચાલ પર નજર રાખી રહ્યું છે.

સંબંધિત સમાચાર

• બ્રેકિંગ: US-ઈરાન દરિયાઈ સંઘર્ષે વૈશ્વિક શિપિંગને જોખમમાં મૂક્યું
• બ્રેકિંગ: વિશ્વમાં જળ સંકટની ચેતવણી ગંભીર બની, UN એ તાત્કાલિક કાર્યવાહી પર ભાર મૂક્યો!

નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.