સુરતમાં રસોડાના કચરામાંથી બાયોગેસ બનાવી પ્રોફેસરે મિશાલ કાયમ કરી: દર મહિને ₹2000ની બચત, રાજ્ય સરકારે ₹75,000ના પુરસ્કારથી નવાજ્યા (Surat kitchen waste biogas plant)

સ્માર્ટ સિટી સુરતમાંથી પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને બચતનો એક ઉત્કૃષ્ટ અને પ્રેરણાદાયી કિસ્સો સામે આવ્યો છે. સુરતની પેસિફિક સ્કૂલ ઓફ એન્જિનિયરિંગના પ્રિન્સિપાલ ડો. યોગેશ રોટલીવાલા અને તેમના ધર્મપત્ની યશિકા રોટલીવાલાએ પોતાના ઘરના રસોડામાંથી નીકળતા ભીના કચરાનો એવો અદ્ભુત ઉપયોગ શોધી કાઢ્યો છે જેણે આખા ગુજરાતનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. પીપલોદ વિસ્તારમાં રહેતા આ દંપતીએ પોતાના ઘરની છત પર Surat kitchen waste biogas plant સ્થાપિત કરીને છેલ્લા આઠ વર્ષથી રસોડાના એઠવાડ અને શાકભાજીના છોતરામાંથી રાંધણ ગેસ ઉત્પન્ન કરવાનો સફળ પ્રયોગ કર્યો છે. આ ઈનોવેશન દ્વારા તેઓ દર મહિને પોતાના એલપીજી ગેસ બિલમાં ₹2,000 સુધીની જંગી બચત કરી રહ્યા છે. તેમની આ પર્યાવરણલક્ષી અને પ્રેરણાદાયી કામગીરીની નોંધ લઈને ગુજરાત સરકારના ક્લાઇમેટ ચેન્જ ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા ગાંધીનગર ખાતે આયોજિત ભવ્ય સમારોહમાં તેમને રાજ્ય સ્તરીય ‘Climate Change Award 2026-27’ હેઠળ દ્વિતીય પુરસ્કાર અને ₹75,000 નો રોકડ પુરસ્કાર આપીને સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે.

Surat kitchen waste biogas plant: કચરાના નિકાલની સ્થાનિક સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ

સુરત મહાનગરપાલિકા (SMC) દ્વારા સમગ્ર સુરત શહેરમાંથી પ્રતિદિન અંદાજે 4,000 મેટ્રિક ટન કચરો એકત્રિત કરવામાં આવે છે. આ જંગી પ્રમાણમાં એકત્ર થતા કચરાના વ્યવસ્થાપન અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન પાછળ સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન વાર્ષિક ₹200 કરોડથી પણ વધુ માતબર રકમનો ખર્ચ કરે છે. ડમ્પિંગ સાઇટ્સ પર કચરાના ખડકલા થવાના કારણે વાતાવરણમાં દુર્ગંધ, દૂષિત વાયુઓ અને જેવિક પ્રદૂષણ ફેલાવાની ગંભીર સમસ્યાઓ સર્જાય છે. આવા સમયે, ડો. યોગેશ રોટલીવાલા દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલો Surat kitchen waste biogas plant મોડેલ પ્રોજેક્ટ સાબિત થયો છે. જો સુરતના નાગરિકો પોતાના ઘરોમાં જ ભીના કચરાનો આ રીતે નિકાલ કરવાનું શરૂ કરે, તો મહાનગરપાલિકા પરથી કરોડો રૂપિયાનું આર્થિક ભારણ હળવું થઈ શકે તેમ છે અને શહેર ડમ્પિંગ મુક્ત બની શકે છે.

રૂફટોપ બાયોગેસ પ્લાન્ટ કેવી રીતે કામ કરે છે? જાણો સંપૂર્ણ ટેકનોલોજી

આ બાયોગેસ પ્લાન્ટ બનાવવાની અને તેને કાર્યરત રાખવાની પ્રક્રિયા ખૂબ જ સરળ અને આધુનિક છે. ડો. યોગેશ રોટલીવાલાએ જણાવ્યા અનુસાર, વર્ષ 2018માં તેમણે પોતાના ઘરની ધાબા પર આ સિસ્ટમ ગોઠવી હતી. શરૂઆતમાં બેક્ટેરિયા ડેવલપ કરવા માટે 500 લીટર પાણી અને 500 કિલો છાણનો ઉપયોગ કરીને મિથેનોજેનિક બેક્ટેરિયાનું કલ્ચર તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. એકવાર આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ, દરરોજ માત્ર 1.5 થી 2 કિલો રસોડાનો ભીનો કચરો (જેમ કે શાકભાજીની છાલ, ફળોના અવશેષો, વધેલું અન્ન વગેરે) આ પ્લાન્ટમાં નાખવામાં આવે છે.

આ સિસ્ટમમાં એક ક્રશર યુનિટ લગાવવામાં આવ્યું છે, જે રસોડાના કચરાને ઝીણો પીસી નાખે છે. ત્યારબાદ આ કચરાને નવશેકા પાણી સાથે ભેગો કરીને ડાયજેસ્ટર ટાંકીમાં મોકલવામાં આવે છે. ટાંકીની અંદર રહેલા સૂક્ષ્મજીવાણુઓ (microorganisms) ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં આ ઓર્ગેનિક મટીરિયલનું વિઘટન કરે છે અને જૈવિક પ્રક્રિયા દ્વારા મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ મિશ્રિત બાયોગેસ ઉત્પન્ન થાય છે. આ ગેસ પાઇપલાઇન મારફતે સીધો રસોડાના ચૂલા સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.

આર્થિક અને પર્યાવરણીય ફાયદા: વર્ષે ₹24,000 ની સીધી બચત

આ Surat kitchen waste biogas plant ટેકનોલોજીના ફાયદા માત્ર પર્યાવરણ પૂરતા સીમિત નથી, પરંતુ ઘરના બજેટ પર પણ તેની સકારાત્મક અસર પડે છે. રોટલીવાલા દંપતીના જણાવ્યા મુજબ, આ પ્લાન્ટમાંથી દૈનિક ધોરણે એટલો ગેસ ઉત્પન્ન થાય છે જે તેમના પરિવારની 50% રાંધણ ગેસની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે. પરિણામે, કમર્શિયલ કે ડોમેસ્ટિક ગેસ ಸಿಲಿન્ડરનો વપરાશ અડધો થઈ ગયો છે, જેનાથી દર મહિને ₹2,000 અને વાર્ષિક ₹24,000 સુધીની આર્થિક બચત થાય છે.

પર્યાવરણીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, છેલ્લા 8 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન આ એક જ પરિવારે 6 ટન (6,000 કિલોગ્રામ) થી વધુ ભીના કચરાને ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડ સુધી પહોંચતો અટકાવ્યો છે. વધુમાં, બાયોગેસ નિર્માણની પ્રક્રિયા બાદ બચેલો પ્રવાહી અવશેષ (slurry) એક ઉત્કૃષ્ટ જૈવિક ખાતર (organic fertilizer) તરીકે કામ કરે છે. આ દંપતી આ સ્લરીનો ઉપયોગ પોતાના ઘરના કુંડાઓ અને ગાર્ડનમાં છોડના ઉછેર માટે કરે છે, જેથી તેમને બજારમાંથી કેમિકલયુક્ત ખાતર ખરીદવાની પણ જરૂર પડતી નથી.

રાજ્ય કક્ષાનો Climate Change Award 2026-27 અને ₹75,000 નું ઇનામ

ગાંધીનગર ખાતે યોજાયેલા વિશેષ એવોર્ડ સમારોહમાં ગુજરાત સરકારના ક્લાઇમેટ ચેન્જ વિભાગ દ્વારા ડો. યોગેશ રોટલીવાલા અને તેમના પત્ની યશિકા રોટલીવાલાને સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. રાજ્યભરમાંથી આવેલા સેંકડો પર્યાવરણપ્રેમીઓ અને સંશોધકો વચ્ચે સુરતના આ દંપતીના Surat kitchen waste biogas plant મોડેલને રાજ્ય કક્ષાએ બીજું સ્થાન મળ્યું હતું. તેમને પ્રશંસાપત્ર સાથે ₹75,000 ની રોકડ પુરસ્કાર રકમ એનાયત કરવામાં આવી હતી. આ પ્રસંગે ઉપસ્થિત ઉચ્ચ અધિકારીઓએ સુરતના આ મોડેલની સરાહના કરતાં જણાવ્યું હતું કે, આ પ્રકારના વિકેન્દ્રિત (decentralized) વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સોલ્યુશન્સ જ ભવિષ્યના ગ્રીન સિટીનું નિર્માણ કરી શકશે.

સુરતવાસીઓ માટે પ્રેરણારૂપ સંદેશ અને ભવિષ્યનું વિઝન

પેસિફિક સ્કૂલ ઓફ એન્જિનિયરિંગના પ્રિન્સિપાલ તરીકે કાર્યરત ડો. રોટલીવાલા જણાવે છે કે, “લોકો ઘણીવાર કચરાને એક મુશ્કેલી કે ગંદકી ગણે છે, પરંતુ યોગ્ય ટેકનોલોજી અને થોડી જાગરૂકતા હોય તો આ જ કચરો અક્ષય ઊર્જા અને મફત ઇંધણનો સ્ત્રોત બની શકે છે. દરરોજ આ પ્લાન્ટમાં કચરો નાખવામાં માત્ર 10 થી 15 મિનિટનો સમય લાગે છે.”

સુરત શહેરની હાઉસિંગ સોસાયટીઓ, હોટલો, રેસ્ટોરન્ટ્સ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પણ આ પ્રકારના પ્લાન્ટ સ્થાપીને ઝીરો વેસ્ટ કેમ્પસ બનાવી શકે છે. જો સુરતના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં આવા Surat kitchen waste biogas plant સ્થાપવામાં આવે તો સુરત શહેર ગ્રીન એનર્જી અને વેસ્ટ ટ્રાન્સફોર્મેશન ક્ષેત્રે સમગ્ર દેશમાં પ્રથમ નંબરે આવી શકે છે.

Surat Kitchen Waste Biogas Plant: મુખ્ય સિદ્ધિઓ અને વિગતો

અંતિમ તારણ

સુરતના પીપલોદ વિસ્તારમાં આકાર પામેલો આ Surat kitchen waste biogas plant પ્રોજેક્ટ સાબિત કરે છે કે પર્યાવરણ રક્ષણ માટે મોટા બજેટની નહીં પરંતુ દ્રઢ ઇચ્છાશક્તિ અને ટેકનોલોજીના યોગ્ય ઉપયોગની જરૂર છે. કચરામાંથી કંચન બનાવવાની આ સુરતી તકનીક આજે આખા ગુજરાત માટે પ્રેરણાસ્રોત બની છે.

સંબંધિત સમાચાર

• વિશ્વમાં ક્લાઈમેટ કટોકટી: યુએનનો સનસનાટીભર્યો રિપોર્ટ, 1.5 ડિગ્રી ગ્લોબલ વોર્મિંગની સીમા ઓવરશૂટ થવાની ચેતવણી (UN report World climate warning)
• અમરેલીમાં કાળમુખી માલગાડીની ટક્કરે સિંહ ગંભીર રીતે ઘાયલ: રેલવે ટ્રેક પરથી કપાયેલું પૂંછડું મળ્યું, વન વિભાગનું સર્ચ ઓપરેશન (Amreli lion train accident)

નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.