વંદે માતરમ માટે MHA ની નવી Guidelines: હવે તમામ 6 Stanzas ગાવા ફરજિયાત, National Anthem પહેલા વગાડવાનો નિયમ અને Standing Ovation અંગે મોટો નિર્ણય

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ક્રાંતિકારીઓને પ્રેરણા આપનાર અને દેશભક્તિનો અખૂટ સ્ત્રોત ગણાતા ‘વંદે માતરમ’ (Vande Mataram) ગીતને લઈને ભારત સરકારના ગૃહ મંત્રાલયે (Ministry of Home Affairs – MHA) એક ઐતિહાસિક અને મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. ફેબ્રુઆરી 2026 માં જાહેર કરાયેલી નવી Guidelines મુજબ, હવેથી સરકારી કાર્યક્રમો અને શાળાઓમાં ‘વંદે માતરમ’ ના માત્ર પહેલા બે જ નહીં, પરંતુ તમામ 6 Stanzas (કડીઓ) ગાવા અથવા વગાડવા ફરજિયાત કરવામાં આવ્યા છે. આ નિર્ણય માત્ર ગીતની લંબાઈ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં National Anthem (રાષ્ટ્રગીત – જન ગણ મન) સાથેના તેના પ્રોટોકોલને પણ નવેસરથી વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે.

આ નવા નિયમો એવા સમયે આવ્યા છે જ્યારે દેશ ‘વંદે માતરમ’ ના 150 વર્ષની ઉજવણી કરી રહ્યો છે અને સંસદમાં આ મુદ્દે સત્તાધારી પક્ષ BJP અને વિપક્ષ Congress વચ્ચે ઉગ્ર ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. ચાલો જાણીએ આ નવા નિયમો, તેના ઈતિહાસ અને રાજકીય મહત્વ વિશે વિગતવાર માહિતી.

MHA ની નવી Guidelines ના મુખ્ય અંશ (Key Highlights of New Rules)

Ministry of Home Affairs દ્વારા 10 પાનાનો એક વિસ્તૃત ઓર્ડર (Detailed Order) જાહેર કરવામાં આવ્યો છે, જે તમામ રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (Union Territories) અને મંત્રાલયોને મોકલવામાં આવ્યો છે. આ નવા નિયમો નીચે મુજબ છે:

1. તમામ 6 Stanzas ફરજિયાત (All 6 Stanzas Mandatory): અત્યાર સુધી સત્તાવાર રીતે ‘વંદે માતરમ’ ની માત્ર પ્રથમ બે કડીઓ જ ગાવામાં આવતી હતી. 1937 માં કોંગ્રેસ દ્વારા લેવાયેલા નિર્ણય બાદ બાકીની ચાર કડીઓ દૂર કરવામાં આવી હતી. પરંતુ હવે નવી ગાઈડલાઈન્સ મુજબ, Official Functions માં ગીતનું “સંપૂર્ણ વર્ઝન” વગાડવું પડશે. આ સંપૂર્ણ ગીતની અવધિ અંદાજે 3 મિનિટ અને 10 સેકન્ડ (190 સેકન્ડ) નક્કી કરવામાં આવી છે.

2. National Anthem પહેલા વગાડવાનો નિયમ (Priority over National Anthem): આ કદાચ સૌથી મોટો ફેરફાર છે. MHA એ સ્પષ્ટતા કરી છે કે જ્યારે કોઈ પણ કાર્યક્રમમાં National Song (વંદે માતરમ) અને National Anthem (જન ગણ મન) બંને વગાડવાના હોય, ત્યારે ‘વંદે માતરમ’ ને પ્રથમ (First) વગાડવામાં આવશે. આ દ્વારા સરકાર રાષ્ટ્રીય ગીતને રાષ્ટ્રગીત જેટલું જ, અથવા અમુક સંજોગોમાં પ્રારંભિક પ્રાધાન્ય આપી રહી છે.

3. ઉભા થવું ફરજિયાત (Standing Mandatory): જ્યારે પણ ‘વંદે માતરમ’ નું ઓફિશિયલ વર્ઝન વગાડવામાં આવે અથવા ગાવામાં આવે, ત્યારે ત્યાં હાજર તમામ લોકોએ સાવધાનની મુદ્રામાં (Stand in Attention) ઉભા રહેવું ફરજિયાત રહેશે. અત્યાર સુધી આ નિયમ કડક રીતે માત્ર ‘જન ગણ મન’ માટે જ લાગુ હતો, પરંતુ હવે તેને ‘વંદે માતરમ’ માટે પણ લાગુ કરવામાં આવ્યો છે.

4. ક્યારે વગાડવામાં આવશે? (Occasions): નવા નિયમો મુજબ, નીચેના પ્રસંગોએ ‘વંદે માતરમ’ વગાડવું ફરજિયાત રહેશે:

    ◦ Civil Investitures (નાગરિક સન્માન સમારોહ).

    ◦ રાષ્ટ્રપતિ (President) ના સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં આગમન અને પ્રસ્થાન સમયે.

    ◦ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રાષ્ટ્રને સંબોધન (Address to the Nation) કરતા પહેલા અને પછી.

    ◦ રાજ્યપાલો (Governors) અને લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરો (Lieutenant Governors) ના સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં આગમન અને પ્રસ્થાન સમયે.

    ◦ જ્યારે પરેડમાં રાષ્ટ્રધ્વજ (National Flag) લાવવામાં આવે ત્યારે.

    ◦ પદ્મ પુરસ્કારો (Padma Awards) જેવા સમારોહમાં.

5. શાળાઓમાં સમૂહ ગાન (Mass Singing in Schools): સરકારે શાળાઓને પણ નિર્દેશ આપ્યો છે કે દિવસની શરૂઆત (Morning Assembly) ‘વંદે માતરમ’ ના સમૂહ ગાન (Community Singing) થી થઈ શકે છે. શાળા સત્તાવાળાઓએ વિદ્યાર્થીઓમાં રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રીય ગીત પ્રત્યે સન્માન વધારવા માટે પૂરતી વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.

6. અપવાદ (Exceptions – Cinema Halls/Documentaries): જો કે, સરકારે એક મહત્વની સ્પષ્ટતા પણ કરી છે. જો કોઈ Newsreel, Documentary અથવા ફિલ્મ દરમિયાન ‘વંદે માતરમ’ વાગતું હોય, તો પ્રેક્ષકોએ ઉભા થવાની જરૂર નથી. ગૃહ મંત્રાલયનું માનવું છે કે ચાલુ ફિલ્મમાં ઉભા થવાથી અવ્યવસ્થા (Chaos) અને મૂંઝવણ ઉભી થઈ શકે છે, જે ગીતના ગૌરવમાં વધારો કરવાને બદલે ઘટાડો કરશે.

નિયમોમાં ટેકનિકલ બાબતો (Technical Details and Band Protocol)

MHA એ માત્ર ગાવા માટે જ નહીં, પરંતુ પોલીસ અને મિલિટરી બેન્ડ (Band) માટે પણ ચોક્કસ સૂચનાઓ આપી છે. જ્યારે બેન્ડ દ્વારા ‘વંદે માતરમ’ વગાડવામાં આવે, ત્યારે તેની શરૂઆત Drum Roll (ડ્રમ રોલ) થી થવી જોઈએ.

• Drum Roll Duration: આ ડ્રમ રોલનો સમયગાળો “ધીમી કૂચના 7 ડગલાં” (7 paces in slow march) જેટલો હોવો જોઈએ.

• Volume: અવાજ ધીમેથી શરૂ થઈને શક્ય તેટલો મોટો (Loud volume) થશે અને પછી ધીમે ધીમે મૂળ સ્થાને આવશે.

• ગીત શરૂ કરતા પહેલા એક બીટ (One beat rest) નો વિરામ લેવામાં આવશે.

આવી સૂક્ષ્મ વિગતો દર્શાવે છે કે સરકાર ‘વંદે માતરમ’ ના પ્રોટોકોલને ‘જન ગણ મન’ જેટલો જ શિસ્તબદ્ધ (Disciplined) અને ઔપચારિક બનાવવા માંગે છે.

150 વર્ષનો ઈતિહાસ અને વિવાદ (History and Controversy of 150 Years)

‘વંદે માતરમ’ ના 150 વર્ષ પૂર્ણ થવાના અવસરે આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. બંકિમચંદ્ર ચેટર્જી (Bankim Chandra Chatterjee) એ 1870 ના દાયકામાં (લગભગ 1875 માં) આ ગીતની રચના કરી હતી અને બાદમાં 1881 માં તેમની પ્રખ્યાત નવલકથા ‘આનંદમઠ’ (Anandamath) માં તેનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

જો કે, આ ગીતનો ઈતિહાસ અને વર્તમાન રાજકારણ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. તાજેતરમાં સંસદના શિયાળુ સત્ર (Winter Session) દરમિયાન લોકસભામાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી (PM Narendra Modi) એ આ ગીત પર ખાસ ચર્ચા કરી હતી.

BJP નો પક્ષ: “તુષ્ટીકરણના કારણે ગીત ટૂંકાવ્યું”

વડાપ્રધાન મોદી અને BJP નો આરોપ છે કે 1937 માં કોંગ્રેસે ‘મુસ્લિમ લીગ’ (Muslim League) ના દબાણ હેઠળ આવીને અને તુષ્ટીકરણની રાજનીતિ (Appeasement Politics) ના ભાગરૂપે ગીતના મહત્વના ભાગો (Stanzas) કાઢી નાખ્યા હતા. પીએમ મોદીએ સંસદમાં કહ્યું હતું કે, “વંદે માતરમ પહેલા વિભાજિત થયું, અને પછી દેશ વિભાજિત થયો.” તેમનું કહેવું છે કે કોંગ્રેસે ગીતના ટુકડા કરીને ભારતની એકતા અને મૂળ ભાવના સાથે ચેડાં કર્યા હતા.

સરકારનું માનવું છે કે 150 વર્ષની ઉજવણી એ સાંસ્કૃતિક ગૌરવ (Cultural Pride) અને ‘વિકસિત ભારત’ (Viksit Bharat) ના વિઝનનો એક ભાગ છે.

Congress નો બચાવ: “સમાવેશીતા માટેનો નિર્ણય”

સામે પક્ષે, કોંગ્રેસે ઇતિહાસનો હવાલો આપીને પોતાના બચાવમાં દલીલો કરી છે. કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે 1937 માં Congress Working Committee (CWC) નો નિર્ણય મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નેહરુ, સુભાષચંદ્ર બોઝ અને મૌલાના આઝાદ જેવા નેતાઓ દ્વારા લેવામાં આવ્યો હતો.

તેમની દલીલ છે કે:

1. ગીતની પાછળની કડીઓમાં Hindu Goddesses (જેમ કે દુર્ગા અને લક્ષ્મી) નું વર્ણન છે, જે મૂર્તિપૂજા (Idol Worship) નો વિરોધ કરતા અન્ય ધર્મો (ખાસ કરીને ઇસ્લામ) ના લોકો માટે સ્વીકાર્ય ન હતું.

2. રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (Rabindranath Tagore) એ પણ સલાહ આપી હતી કે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો સર્વસમાવેશી (Inclusive) હોવા જોઈએ.

3. તેથી, ગીતના એ જ ભાગને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો જે કુદરતી સૌંદર્ય અને ભારત માતાની વંદના કરે છે, જેથી તમામ સમુદાયો તેને ગાઈ શકે.

નવા નિયમોની અસર અને મુસ્લિમ સંગઠનોનો વિરોધ (Impact and Opposition)

નવી ગાઈડલાઈન્સમાં તમામ 6 કડીઓ ગાવાનું ફરજિયાત કરાતા વિવાદ વધવાની શક્યતા છે. Jamiat Ulama-i-Hind જેવા સંગઠનોએ પહેલાથી જ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ પ્રથમ બે કડીઓનું સન્માન કરે છે, પરંતુ બાકીની કડીઓ “શિર્ક” (Polytheism – એકેશ્વરવાદની વિરુદ્ધ) સાથે જોડાયેલી છે. મૌલાના મહેમૂદ મદનીએ કહ્યું હતું કે, “મુસ્લિમો એક જ ઈશ્વરમાં માને છે, અને માતૃભૂમિને દેવી દુર્ગા તરીકે પૂજવી એ ઇસ્લામિક માન્યતાઓથી વિરુદ્ધ છે”.

હવે જ્યારે સરકારે સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં સંપૂર્ણ ગીત ગાવાનું ફરજિયાત કર્યું છે, ત્યારે આ ધાર્મિક અને રાજકીય વિવાદ વધુ ઘેરો બની શકે છે.

National Anthem vs. National Song: કાનૂની દરજ્જો (Legal Status)

ભારતના બંધારણમાં National Anthem (જન ગણ મન) અને National Song (વંદે માતરમ) વચ્ચે કાનૂની તફાવત રહ્યો છે.

• બંધારણીય સુરક્ષા: જન ગણ મન માટે Article 51A(a) હેઠળ નાગરિકોની મૂળભૂત ફરજ છે કે તેઓ તેનું સન્માન કરે.

• ** Prevention of Insults to National Honour Act, 1971:** આ કાયદા હેઠળ રાષ્ટ્રગીતનું અપમાન કરવું ગુનો બને છે.

• વંદે માતરમની સ્થિતિ: 1950 માં ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે બંધારણ સભામાં જાહેર કર્યું હતું કે વંદે માતરમને જન ગણ મન જેટલું જ સન્માન (Equal Status) આપવામાં આવશે. જોકે, અત્યાર સુધી તેના માટે કોઈ ચોક્કસ દંડનીય કાયદો કે નિયમો ન હતા.

આ નવી ગાઈડલાઈન્સ દ્વારા સરકારે તે “Legal Gap” ભરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. જોકે, હજુ એ સ્પષ્ટ નથી કે જો કોઈ વ્યક્તિ વંદે માતરમ ગાવાનો કે ઉભા થવાનો ઇનકાર કરે તો તેની સામે કાયદાકીય પગલાં (Legal Action) લઈ શકાશે કે કેમ, કારણ કે સુપ્રીમ કોર્ટે ભૂતકાળમાં (Bijoe Emmanuel કેસમાં) કહ્યું છે કે રાષ્ટ્રગીત ગાવા માટે કોઈને મજબૂર કરી શકાય નહીં, જો તેમના ધાર્મિક કારણો હોય. પરંતુ, સરકારી કાર્યક્રમો માટે આ પ્રોટોકોલ હવે Mandatory બની ગયો છે.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

મોદી સરકારનો આ નિર્ણય ભારતના સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ (Cultural Nationalism) ને મજબૂત કરવાની દિશામાં એક મોટું પગલું છે. ‘વંદે માતરમ’ ને ‘જન ગણ મન’ ની પહેલા સ્થાન આપીને અને તેની તમામ કડીઓને સત્તાવાર માન્યતા આપીને, સરકારે ઈતિહાસની એક એવી ચર્ચાને ફરી જીવંત કરી છે જે 1937 થી ચાલી રહી હતી.

એક તરફ સરકાર તેને રાષ્ટ્રીય ગૌરવ (National Pride) અને એકતાનો વિષય ગણાવે છે, તો બીજી તરફ વિરોધ પક્ષો અને અમુક લઘુમતી સંગઠનો તેને બળજબરીથી લાદવામાં આવેલો નિર્ણય ગણાવી શકે છે. આગામી સમયમાં શાળાઓમાં અને સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં આ નિયમોનો અમલ કેવી રીતે થાય છે અને તેના પર જનતાની શું પ્રતિક્રિયા આવે છે, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.

પરંતુ એક વાત નિશ્ચિત છે: 150 વર્ષ પછી પણ, ‘વંદે માતરમ’ હજુ પણ ભારતની રાજનીતિ અને રાષ્ટ્રીય ચેતનાના કેન્દ્રમાં અડીખમ ઉભું છે.