Gujarat Government Proposes Stricter Marriage Registration Rules: શું Love Marriage માટે માતા-પિતાની મંજૂરી ફરજિયાત બનશે? જાણો સંપૂર્ણ વિગતો

Gujarat Marriage Registration Rules: પ્રસ્તાવના (Introduction)

ગુજરાત વિધાનસભામાં તાજેતરમાં એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને સામાજિક રીતે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. ગુજરાત સરકાર (Gujarat Government) દ્વારા Gujarat Registration of Marriages Act, 2006 માં મહત્વપૂર્ણ અને ધરખમ સુધારા (Amendments) પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યા છે. આ નવા નિયમોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય Love Marriages (પ્રેમ લગ્ન) ના નામે થતી છેતરપિંડી રોકવાનો, લગ્ન પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા (Transparency) લાવવાનો અને યુવતીઓને ભોળવીને થતા લગ્નો પર લગામ કસવાનો છે.

આજકાલ યુવાનોમાં ઘરેથી ભાગીને લગ્ન કરવાનું ચલણ વધ્યું છે, જેના કારણે માતા-પિતાને ભારે સામાજિક અને માનસિક પીડામાંથી પસાર થવું પડે છે. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકારે નવા Marriage Registration Rules ઘડ્યા છે, જેમાં માતા-પિતાની સંમતિ (Parental Consent) અથવા તો ઓછામાં ઓછી તેમને જાણ કરવી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે.

નવા Marriage Registration Rules શું છે? (Detailed Procedure)

જો આ પ્રસ્તાવિત નિયમો મંજૂર થઈ જશે, તો લગ્નની નોંધણી (Marriage Registration) પ્રક્રિયા હવે પહેલાં જેવી સરળ અને ગુપ્ત રહેશે નહીં. કપલ્સે (Couples) હવે એક લાંબી અને પારદર્શક Legal Process માંથી પસાર થવું પડશે:

1. ફરજિયાત માતા-પિતાની વિગતો (Parental Details Mandatory): નવા સુધારા મુજબ, લગ્નની નોંધણી માટે અરજી કરતા યુગલોએ એક ઔપચારિક ઘોષણા (Formal Declaration) સબમિટ કરવી પડશે જેમાં જણાવવાનું રહેશે કે તેમણે તેમના માતા-પિતાને લગ્ન વિશે જાણ કરી છે કે નહીં. આ ઉપરાંત, વર અને કન્યા બંનેના માતા-પિતાના Aadhaar Card ની નકલો, કાયમી રહેણાંકનું સરનામું (Permanent Residential Address) અને મોબાઈલ નંબર આપવા ફરજિયાત રહેશે.

2. જરૂરી દસ્તાવેજો (List of Required Documents): અરજીપત્રક (Form I) સાથે નીચે મુજબના દસ્તાવેજો સબમિટ કરવાના રહેશે:

• વર, કન્યા અને સાક્ષીઓના આધાર કાર્ડ (Aadhaar Cards).

• વર અને કન્યાના જન્મ પ્રમાણપત્ર (Birth Certificate) અથવા સ્કૂલ લિવિંગ સર્ટિફિકેટ (School Leaving Certificate).

• લગ્નની કંકોત્રી (Marriage Invitation Card).

• બંનેના બે પાસપોર્ટ સાઈઝના ફોટોગ્રાફ્સ.

• લગ્ન સમારંભનો ફોટોગ્રાફ.

• સાક્ષીઓના તાજેતરના ફોટોગ્રાફ્સ અને નોટરાઈઝ્ડ (Notarised) અરજી.

3. માતા-પિતાને 10 દિવસમાં જાણ (10-Day Notification to Parents): જ્યારે દસ્તાવેજો આસિસ્ટન્ટ રજિસ્ટ્રાર (Assistant Registrar) સમક્ષ સબમિટ કરવામાં આવશે, ત્યારે તેઓ આ વિગતોની ચકાસણી કરશે. ચકાસણી પૂર્ણ થયા બાદ, 10 કામકાજના દિવસોમાં (within 10 working days) આસિસ્ટન્ટ રજિસ્ટ્રાર દ્વારા માતા-પિતાને સત્તાવાર રીતે લગ્નની જાણ કરવામાં આવશે. આ નોટિફિકેશન ઈલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી અથવા ફિઝિકલ પત્ર દ્વારા મોકલવામાં આવશે.

4. 30 દિવસનો વેઇટિંગ પિરિયડ (30-Day Waiting Period): લગ્નની અરજી કર્યાની તારીખથી 30 દિવસનો mandatory waiting period લાગુ કરવામાં આવશે. આ સમયગાળો પૂર્ણ થયા પછી જ આસિસ્ટન્ટ રજિસ્ટ્રાર અરજીને ડિસ્ટ્રિક્ટ અથવા તાલુકા રજિસ્ટ્રારને મોકલશે અને ત્યારબાદ જ Marriage Registration Certificate (લગ્ન નોંધણી પ્રમાણપત્ર) આપવામાં આવશે.

5. ઓનલાઈન પોર્ટલ અને ડિજિટલાઈઝેશન (Centralized Online System): ભવિષ્યમાં ફિઝિકલ રેકોર્ડ્સ જાળવવાને બદલે, સરકારે એક State Government Online Portal બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. લગ્નની તમામ વિગતો જેવી કે સિરિયલ નંબર, પેજ નંબર અને વોલ્યુમની વિગતો આ પોર્ટલ પર અપલોડ કરવામાં આવશે, જેથી આખી સિસ્ટમ પારદર્શક બને. આધારકાર્ડના સરનામા મુજબ જ લગ્ન નોંધણી કરવાની શરત પણ મૂકવામાં આવી શકે છે, જેથી અન્ય જિલ્લામાં જઈને છુપાઈને લગ્ન કરવા પર રોક લાગી શકે.

સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: ‘Love Jihad’ અને છેતરપિંડી અટકાવવી (Government’s Motive)

ગુજરાતના ગૃહ રાજ્યમંત્રી (Minister of State for Home) હર્ષ સંઘવી (Harsh Sanghavi) એ વિધાનસભામાં આ બિલ રજૂ કરતા સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સરકાર પ્રેમ લગ્ન (Love Marriages) ની વિરુદ્ધ નથી. તેમણે કહ્યું, “પ્રેમ દુનિયાનો સૌથી પવિત્ર સંબંધ છે. પરંતુ પ્રેમના નામે રમાતી ‘લવ જેહાદ’ (Love Jihad) ની રમત સાંખી લેવામાં નહીં આવે”.

જો ખોટી ઓળખ આપીને નિર્દોષ દીકરીઓને ફસાવવામાં આવતી હોય, તો સામાજિક માળખું ખોરવાઈ જશે. આવા તત્વો સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની ચીમકી તેમણે આપી હતી. તેમણે મહેસાણા, પંચમહાલ અને નવસારી જેવા જિલ્લાઓમાં બનેલી ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો જ્યાં આવી છેતરપિંડીના કેસો સામે આવ્યા હતા. ઓળખ છુપાવીને લગ્ન કરનારાઓ હવે બચી શકશે નહીં, કારણ કે નવી સિસ્ટમ દીકરીઓને એક ‘કવચ’ પૂરું પાડશે.

અનામી મંદિરોનો દુરુપયોગ (Misuse of Anonymous Temples): સ્થાનિક મીડિયાના અહેવાલો મુજબ, ઉત્તર અને મધ્ય ગુજરાતમાં કેટલાક અનામી મંદિરોના નામે સેંકડો બોગસ લગ્નો નોંધાયા હોવાનું ખૂલ્યું હતું. ઉદાહરણ તરીકે, ગોધરાના એક જ મંદિરના સરનામાનો ઉપયોગ કરીને 100 થી વધુ લગ્નોનું રજિસ્ટ્રેશન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં સ્થાનિક પટવારીઓ અને પુજારીઓની મિલીભગત હોવાનો આક્ષેપ હતો. આવા રેકેટ્સને તોડી પાડવા માટે આ નવા Rules ખૂબ જ જરૂરી છે.

Bipartisan Political Support: શાસક પક્ષ અને વિપક્ષ બંનેનું સમર્થન

સૌથી રસપ્રદ બાબત એ છે કે આ મુદ્દે BJP, Congress અને Aam Aadmi Party (AAP) ના નેતાઓ એકમત જોવા મળ્યા છે.

• CM Bhupendra Patel (મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ): ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીએ અગાઉ જણાવ્યું હતું કે સરકાર પ્રેમ લગ્નોમાં માતા-પિતાની સંમતિ (Parental Consent) ફરજિયાત બનાવવા માટે કાયદાકીય અને બંધારણીય શક્યતાઓ (Constitutional viability) ચકાસી રહી છે. પાટીદાર સમાજના નેતાઓ દ્વારા કરાયેલી માંગણીઓના અનુસંધાનમાં તેમણે આ ખાતરી આપી હતી.

• Congress MLAs (કોંગ્રેસના ધારાસભ્યો): કોંગ્રેસના નેતા ઈમરાન ખેડાવાલા (Imran Khedawala) એ આ વિચારને ટેકો આપતા કહ્યું હતું કે જ્યારે પ્રેમ લગ્નોમાં માતા-પિતાની અવગણના થાય છે, ત્યારે જો સરકાર બંધારણીય કાયદો લાવશે તો તેઓ તેનો પૂરો સાથ આપશે. કોંગ્રેસના અન્ય ધારાસભ્ય ગેનીબેન ઠાકોર (Geniben Thakore) એ પણ દીકરીઓને ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ (Criminal background) ધરાવતા યુવકોથી બચાવવા માટે આ કાયદાની માંગ કરી હતી. તેમણે સૂચન કર્યું હતું કે લગ્ન કન્યાના પોતાના ગામમાં જ નોંધાવા જોઈએ અને સાક્ષીઓ પણ તેના જ ગામના હોવા જોઈએ.

• AAP and BJP MLAs (આપ અને ભાજપના ધારાસભ્યો): આમ આદમી પાર્ટીના ધારાસભ્ય હેમંત ખવા/આહિર (Hemant Ahir/Khava) એ આ બિલ અંગે ભાવુક થઈને હર્ષ સંઘવીને અભિનંદન આપ્યા હતા અને કહ્યું હતું કે આ ગુજરાતની વર્ષો જૂની પીડા છે. ભાજપના ધારાસભ્ય ફતેહસિંહ ચૌહાણ (Fatehsinh Chauhan) એ દાવો કર્યો હતો કે માતા-પિતાની મંજૂરી ફરજિયાત કરવાથી રાજ્યમાં ક્રાઈમ રેટ (Crime Rate) 50% ઘટી શકે છે, કારણ કે ભાગીને લગ્ન કરવાના કિસ્સામાં ઘણીવાર યુવતીઓએ સહન કરવું પડે છે અથવા માતા-પિતાએ આત્મહત્યા જેવા આત્યંતિક પગલાં ભરવા પડે છે.

સામાજિક અસર અને પાટીદાર સમાજની માંગ (Social Impact & Community Demands)

ગુજરાતના પ્રભાવશાળી Patidar Community (પાટીદાર સમાજ) દ્વારા લાંબા સમયથી આ જોગવાઈની માંગ કરવામાં આવી રહી હતી. પાટીદાર નેતાઓ દિનેશ બામણિયા, ગીતા પટેલ અને વરુણ પટેલે મુખ્યમંત્રી અને ડેપ્યુટી સીએમ સાથે મુલાકાત કરી હતી. તેમનો તર્ક છે કે ટીનેજ (Teenage) દીકરીઓ ભાવનાત્મક નિર્ણયો લઈને ભાગી જાય છે અને પછી પસ્તાવો કરે છે, જેનાથી પરિવારની સામાજિક પ્રતિષ્ઠાને પણ નુકસાન થાય છે.

કિંજલ દવેનો વિવાદ (Kinjal Dave Controversy): સમાજમાં ચાલી રહેલી આ ઉથલપાથલ વચ્ચે જાણીતી ગુજરાતી લોકગાયિકા (Folk Singer) કિંજલ દવેનો કિસ્સો પણ ચર્ચામાં આવ્યો હતો. કિંજલ દવે (બ્રાહ્મણ) એ તાજેતરમાં ધ્રુવિન શાહ (જૈન) સાથે સગાઈ કરી, જે આંતરજ્ઞાતીય (Inter-caste) છે. આ નિર્ણયને પગલે બ્રાહ્મણ સમાજના અમુક વર્ગોએ તેમનો સામાજિક બહિષ્કાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. કિંજલ દવેએ સોશિયલ મીડિયા પર વીડિયો શેર કરીને પોતાના જીવનસાથી પસંદ કરવાના અધિકાર (Right to choose life partner) નો બચાવ કર્યો હતો અને સમાજમાં રહેલા કુરિવાજો જેમ કે ‘આટા-સાટા’ (Aata Sata) પ્રથાની ટીકા કરી હતી. આ ઘટના દર્શાવે છે કે ગુજરાતમાં પરંપરાગત મૂલ્યો (Traditional values) અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા (Individual choice) વચ્ચે મોટો સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે.

શું આ નિયમો Constitutional (બંધારણીય) છે? લોકશાહીમાં ચર્ચા

સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ, ખાસ કરીને Reddit જેવા મંચો પર આ પ્રસ્તાવિત કાયદાની બંધારણીય માન્યતા (Constitutional validity) પર ભારે ચર્ચા જાગી છે.

• Adult Rights (પુખ્ત વયના લોકોના અધિકાર): કેટલાક યુઝર્સ પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા છે કે જો બે પુખ્ત વ્યક્તિઓ (Adults) દેશનો વડાપ્રધાન પસંદ કરવા માટે સક્ષમ છે, તો તેઓ પોતાનો જીવનસાથી જાતે કેમ પસંદ ન કરી શકે?. તેઓ માને છે કે આ મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights) નું ઉલ્લંઘન છે.

• Arranged Marriage vs Love Marriage: ટીકાકારો કહે છે કે માત્ર લવ મેરેજને જ શા માટે ટાર્ગેટ કરવામાં આવે છે? Arranged Marriages માં પણ દહેજ (Dowry) અને ઘરેલુ હિંસા (Domestic abuse) ના કિસ્સાઓ બને જ છે, તો તેના માટે આવા કડક નિયમો કેમ નથી?.

• Special Marriage Act, 1954 (સ્ટેટમેન્ટ અને સરખામણી): કાનૂની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, ભારતમાં Special Marriage Act (SMA), 1954 હેઠળ ધર્મનિરપેક્ષ લગ્ન (Secular civil marriage) ની જોગવાઈ છે. આ એક્ટમાં પણ 30 દિવસનો નોટિસ પિરિયડ (30-day notice period) હોય છે જેમાં કોઈપણ વ્યક્તિ વાંધો ઉઠાવી શકે છે. જોકે, SMA માં માતા-પિતાના આધાર કાર્ડ ફરજિયાત આપવાની કે 10 દિવસમાં તેમને પર્સનલી જાણ કરવાની કોઈ સ્પષ્ટ જોગવાઈ નથી. ગુજરાત સરકારનો નવો નિયમ આ જોગવાઈઓને વધુ કડક અને માતા-પિતા કેન્દ્રિત બનાવી રહ્યો છે, જે કદાચ ભવિષ્યમાં કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી શકે છે. સામાજિક કાર્યકર મીનાક્ષી જોશીએ પણ નોંધ્યું હતું કે બંધારણે પુખ્ત વયના લોકોને લગ્ન કરવાનો અધિકાર આપ્યો છે, તેથી માતા-પિતાની ઔપચારિક સંમતિ ફરજિયાત બનાવવી કાયદાકીય રીતે મુશ્કેલ છે.

જોકે, ગુજરાત સરકારે અગાઉ 2021 માં Gujarat Freedom of Religion Act માં સુધારો કરીને બળજબરીપૂર્વક કે છેતરપિંડીથી લગ્ન દ્વારા થતા ધર્માંતરણ (Fraudulent religious conversion by marriage) ને સજાપાત્ર ગુનો બનાવ્યો હતો, જેમાં 10 વર્ષ સુધીની જેલની જોગવાઈ છે. નવા લગ્ન નોંધણી નિયમો એ જ દિશામાં લેવાયેલું બીજું મોટું પગલું માનવામાં આવે છે.

જાહેર જનતાના મંતવ્યો અને વાંધા-સૂચનો (Public Feedback Process)

રાજ્ય સરકારે આ નિયમોમાં ફેરફાર કરવા માટે લોકશાહી પ્રક્રિયા (Democratic Process) અપનાવી છે. સરકારે Health and Family Welfare Department (આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ) મારફતે આગામી 30 દિવસ માટે જાહેર જનતા પાસેથી વાંધા અને સૂચનો (Objections and Suggestions) મંગાવ્યા છે.

કોઈપણ નાગરિક કે સંસ્થા આરોગ્ય વિભાગની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર જઈને આ પ્રસ્તાવિત સુધારા (Proposed Amendments) પર પોતાનો મત રજૂ કરી શકે છે. 30 દિવસનો આ સમયગાળો પૂર્ણ થયા બાદ, મળેલા મંતવ્યો અને વાંધાઓનો ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ કરવામાં આવશે અને ત્યારબાદ જ કાયદાને અંતિમ સ્વરૂપ (Final Draft) આપવામાં આવશે.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

ગુજરાત સરકારનો આ નવો Marriage Registration Act Amendment માત્ર એક કાયદાકીય બદલાવ નથી, પરંતુ તે ગુજરાતના સામાજિક માળખાને સાચવવાનો એક મોટો પ્રયાસ છે. એક તરફ, સરકાર અને વિવિધ સમાજના આગેવાનો માને છે કે આ કાયદાથી ‘લવ જેહાદ’ (Love Jihad) અટકશે, બોગસ લગ્નો બંધ થશે અને દીકરીઓનું રક્ષણ થશે. જ્યારે બીજી તરફ, માનવાધિકાર કાર્યકરો અને આધુનિક યુવા વર્ગ તેને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા (Personal Freedom) અને Right to Choose પર તરાપ માની રહ્યા છે.

આગામી દિવસોમાં જોવાનું એ રહેશે કે 30 દિવસના પબ્લિક ફીડબેક (Public Feedback) પછી રાજ્ય સરકાર આ નિયમોને કેટલા અંશે અને કયા સ્વરૂપમાં લાગુ કરે છે. પ્રેમ લગ્ન (Love Marriage) કરનારા યુગલો માટે હવે આગળનો રસ્તો ચોક્કસપણે કાયદાકીય રીતે વધુ પડકારજનક બનવાનો છે.

(નોંધ: આ લેખમાં આપેલી તમામ કાયદાકીય માહિતી અને નેતાઓના નિવેદનો વર્તમાન પ્રસ્તાવિત ડ્રાફ્ટ અને ન્યૂઝ રિપોર્ટ્સ પર આધારિત છે. કાયદામાં અંતિમ ફેરફારો સરકારના સત્તાવાર ગેઝેટ નોટિફિકેશન બાદ જ અમલમાં આવશે.)