નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન: ભારતની ઊર્જા સ્વતંત્રતાનો મહામાર્ગ
આજે, 9 એપ્રિલ, 2026ના રોજ, ભારત તેના National Green Hydrogen Mission (NGHM) હેઠળ નોંધપાત્ર પ્રગતિના નવા અધ્યાયમાં પ્રવેશી ચૂક્યું છે. દેશમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનની ક્ષમતા ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં વાર્ષિક 8,000 ટન (TPA) પર પહોંચી ગઈ છે, જે 2030 સુધીમાં 5 મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT)ના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય તરફ એક મજબૂત કદમ છે. આ મિશન માત્ર પર્યાવરણીય લક્ષ્યો હાંસલ કરવા માટે જ નહીં, પરંતુ ભારતને ઊર્જા ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનાવવા, આર્થિક વૃદ્ધિને વેગ આપવા અને લાખો નવી નોકરીઓનું સર્જન કરવા માટે પણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ રહ્યું છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના વિઝન હેઠળ શરૂ કરાયેલ આ મિશન, ભારતને સ્વચ્છ ઊર્જા (Clean Energy)ના વૈશ્વિક હબ તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે એક સુવર્ણ તક પૂરી પાડી રહ્યું છે.
મિશનના મુખ્ય લક્ષ્યો અને અત્યાર સુધીની સિદ્ધિઓ
જાન્યુઆરી 2023માં કેન્દ્રીય કેબિનેટ દ્વારા ₹19,744 કરોડના પ્રારંભિક ખર્ચ સાથે મંજૂર કરાયેલ National Green Hydrogen Mission, ભારતના ઊર્જા સંક્રમણમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. આ મિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ 2030 સુધીમાં વાર્ષિક 5 MMT ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવાનો છે, જેને 125 ગીગાવોટ (GW) નવીનીકરણીય ઊર્જા (Renewable Energy) ક્ષમતાનો ટેકો મળશે. આનાથી ભારતમાં ₹8 લાખ કરોડ (₹800,000 કરોડ)થી વધુનું રોકાણ આકર્ષિત થવાની અને 6 લાખથી વધુ નવી નોકરીઓનું સર્જન થવાની અપેક્ષા છે.
ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 8,000 TPA ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતાનું કાર્યરત થવું એ એક મોટી સિદ્ધિ છે. આ પ્રગતિ વિવિધ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ અને ઔદ્યોગિક પહેલો દ્વારા શક્ય બની છે:
- V.O. ચિદમ્બરનાર બંદર (V.O. Chidambaranar Port): સપ્ટેમ્બર 2025માં, ભારતનો પ્રથમ બંદર-આધારિત ગ્રીન હાઇડ્રોજન પાયલોટ પ્રોજેક્ટ અહીં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ દરિયાઈ ક્ષેત્રે ડીકાર્બોનાઇઝેશન (Decarbonization) માટે એક મોડેલ તરીકે કાર્ય કરશે.
- ગ્રીન હાઇડ્રોજન મોબિલિટી (Green Hydrogen Mobility): માર્ચ 2026માં, 10 જુદા જુદા રૂટ પર 37 ફ્યુઅલ સેલ (Fuel Cell) અને હાઇડ્રોજન ઇન્ટરનલ કમ્બશન એન્જિન (Hydrogen Internal Combustion Engine) વાહનો સાથેના પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ પહેલ પરિવહન ક્ષેત્રે સ્વચ્છ ઊર્જાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપશે.
- JSW એનર્જી (JSW Energy), વિજયનગર, કર્ણાટક: માર્ચ 2026માં, JSW એનર્જીએ વિજયનગર, કર્ણાટકમાં ભારતનો સૌથી મોટો કાર્યરત ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ શરૂ કર્યો, જે વાર્ષિક 3,800 ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરીને JSW સ્ટીલ (JSW Steel) દ્વારા ઓછા કાર્બનવાળા સ્ટીલ (Low-carbon steel) ઉત્પાદનમાં મદદ કરી રહ્યો છે.
- કંડલા પોર્ટ (Kandla Port), ગુજરાત: દીનદયાળ પોર્ટ ઓથોરિટી (DPA) દ્વારા જુલાઈ 2025માં ભારતનો પ્રથમ મેક-ઇન-ઇન્ડિયા (Make-in-India) 1 મેગાવોટ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ કાર્યરત કરવામાં આવ્યો, જે વાર્ષિક 140 ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ પ્રોજેક્ટ ગુજરાતના ઊર્જા ક્ષેત્રે પ્રદાન કરી રહ્યું છે.
- NTPC દ્વારા સુરતમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન બ્લેન્ડિંગ (Green Hydrogen Blending in Surat by NTPC): NTPC દ્વારા સુરતમાં નેચરલ ગેસ પાઇપલાઇન્સ (Natural Gas Pipelines)માં ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું મિશ્રણ કરવાનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે, જે પાઇપ્ડ નેચરલ ગેસ (PNG) નેટવર્કને ડીકાર્બોનાઇઝ કરવાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું છે.
આર્થિક અને પર્યાવરણીય લાભો: એક ઉજ્જવળ ભવિષ્ય
National Green Hydrogen Mission માત્ર ઊર્જા સુરક્ષાને જ નહીં, પરંતુ ભારતના અર્થતંત્ર અને પર્યાવરણને પણ મોટા પાયે લાભ પહોંચાડી રહ્યું છે. 2030 સુધીમાં અશ્મિભૂત ઇંધણની આયાતમાં ₹1 લાખ કરોડથી વધુનો સંચિત ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે, જેનાથી દેશના વિદેશી હૂંડિયામણમાં મોટી બચત થશે. વધુમાં, વાર્ષિક 50 મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થવાથી આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) સામે લડવામાં ભારતનું યોગદાન વધશે.
આ મિશન હેઠળ ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન ખર્ચને ઘટાડવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. માર્ચ 2026ના આંકડા મુજબ, ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (IOCL) રિફાઇનરીઓને સપ્લાય માટે સ્પર્ધાત્મક બિડિંગ દ્વારા ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ખર્ચ ₹397/કિલો (18% GST સહિત) અને ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (BPCL) તથા હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL) રિફાઇનરીઓ માટે ₹387/કિલો નિર્ધારિત થયો છે. આ ખર્ચમાં નવીનીકરણીય ઊર્જા (Solar and Wind Energy)નો હિસ્સો લગભગ 50-70% (આશરે ₹235/કિલો) છે, જે દર્શાવે છે કે સ્વચ્છ ઊર્જાના સ્ત્રોતો પર નિર્ભરતા વધારીને ઉત્પાદન ખર્ચ વધુ ઘટાડી શકાય છે.
રાજ્યોની ભૂમિકા અને સ્થાનિક પહેલ
National Green Hydrogen Missionની સફળતામાં વિવિધ ભારતીય રાજ્યોની ભૂમિકા અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ગુજરાત (Gujarat), જે હંમેશા ઔદ્યોગિક અને ઊર્જા ક્ષેત્રે અગ્રેસર રહ્યું છે, તેણે 2030 સુધીમાં 3 MMT ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવાનું લક્ષ્ય નિર્ધારિત કર્યું છે, જે National Green Hydrogen Missionના કુલ લક્ષ્યનો 60% હિસ્સો છે. આ લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે ગુજરાત સરકારે કચ્છ (Kutch) અને બનાસકાંઠા (Banaskantha) જિલ્લાઓમાં 1.99 લાખ હેક્ટર જમીન ફાળવી છે. આ ઉપરાંત, સાણંદ (Sanand), ગુજરાતમાં ભારતની પ્રથમ મેક-ઇન-ઇન્ડિયા ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર (Make-in-India Electrolyzer) મશીનનું ઉત્પાદન શરૂ થયું છે, જે ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં સ્વદેશી ટેકનોલોજીને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે.
કર્ણાટક (Karnataka)માં JSW એનર્જીનો પ્લાન્ટ, તમિલનાડુમાં V.O. ચિદમ્બરનાર બંદર ખાતેનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ, અને અન્ય રાજ્યોમાં વિકસાવવામાં આવી રહેલા પ્રોજેક્ટ્સ દર્શાવે છે કે ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઇકોસિસ્ટમ સમગ્ર ભારતમાં વિસ્તરી રહી છે. આ પ્રાદેશિક વિકાસ કેન્દ્ર સરકાર (Central Government)ના મિશનને બળ પૂરું પાડે છે અને સ્થાનિક સ્તરે રોજગારીની તકો ઊભી કરે છે.
ઉદ્યોગ જગતની ભાગીદારી અને ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ
ભારતના મોટા ઉદ્યોગ ગૃહો પણ National Green Hydrogen Missionમાં સક્રિયપણે ભાગ લઈ રહ્યા છે. રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (Reliance Industries), ઇન્ડિયન ઓઇલ (Indian Oil), JSW એનર્જી (JSW Energy), લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો (L&T), ગેલ ઇન્ડિયા (GAIL India) અને અદાણી ગ્રીન એનર્જી (Adani Green Energy) જેવી કંપનીઓ ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન અને સંબંધિત માળખાગત સુવિધાઓના વિકાસમાં મોટા પાયે રોકાણ કરી રહી છે. L&T પોતાના સ્વદેશી ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સની ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન કરી રહ્યું છે, જ્યારે અદાણી ગ્રીન એનર્જી વિકેન્દ્રિત સૌર પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરીને ઓફ-ગ્રીડ હાઇડ્રોજન સ્થાપનો સ્થાપી રહી છે. આનાથી ભારતની સ્વદેશી ઉત્પાદન ક્ષમતાઓનો વિકાસ થશે અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટશે.
મિશન હેઠળ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર મેન્યુફેક્ચરિંગ (Electrolyzer Manufacturing) અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે નાણાકીય પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવી રહ્યા છે. Ministry of New and Renewable Energy (MNRE) દ્વારા સ્કિલિંગ, અપસ્કિલિંગ અને રીસ્કિલિંગ (Skilling, Upskilling and Reskilling) કાર્યક્રમો પણ ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે, જે ગ્રીન હાઇડ્રોજન વેલ્યુ ચેઇન માટે પ્રશિક્ષિત અને ઉદ્યોગ-તૈયાર કાર્યબળ તૈયાર કરશે.
ભવિષ્યની દ્રષ્ટિ અને પડકારો
2030 સુધીમાં 5 MMT ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે ભારત હજુ લાંબી મજલ કાપવાની છે. આ પ્રવાસમાં કેટલાક પડકારો પણ છે, જેમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઉત્પાદન ખર્ચ વધુ ઘટાડવો, સલામત પરિવહન અને સંગ્રહ માટે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવું, અને હાલની ગેસ પાઇપલાઇન્સ (Gas Pipelines)ને હાઇડ્રોજન બ્લેન્ડિંગ (Hydrogen Blending) માટે અનુકૂળ બનાવવી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, ભારત સરકાર આ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે સતત પ્રયાસો કરી રહી છે.
National Green Hydrogen Mission માત્ર એક ઊર્જા પહેલ નથી, પરંતુ તે ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતા, આયાત ઘટાડા, લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષા અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા તરફનો એક વ્યૂહાત્મક માર્ગ છે. ભારતનો ઉદ્દેશ ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન, ઉપયોગ અને નિકાસ માટે વૈશ્વિક કેન્દ્ર બનવાનો છે. આ મિશન દ્વારા ભારત વિશ્વ સમક્ષ સ્વચ્છ ઊર્જાના ક્ષેત્રે એક અગ્રણી ઉદાહરણ પૂરું પાડશે અને 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન (Net-Zero Emissions) હાંસલ કરવાના તેના લક્ષ્ય તરફ મજબૂત ગતિ જાળવી રાખશે.
આગામી વર્ષોમાં, National Green Hydrogen Mission ભારતના ઊર્જા લેન્ડસ્કેપને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખશે, જે સ્વચ્છ, ટકાઉ અને આત્મનિર્ભર ભવિષ્ય માટે પાયો નાખશે. વિવિધ રાજ્યો, ઉદ્યોગો અને સંશોધન સંસ્થાઓના સહયોગથી, ભારત ગ્રીન હાઇડ્રોજન ક્રાંતિનું નેતૃત્વ કરવા માટે તૈયાર છે, જે દેશના કરોડો નાગરિકોના જીવન પર સકારાત્મક અસર કરશે.
નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.
