વડોદરાની જીવાદોરી વિશ્વામિત્રી નદી: પૂર સંરક્ષણ અને ઇકોલોજીકલ પુનરુત્થાનના મેગા પ્રોજેક્ટમાં નવી ક્રાંતિ
આજે, 28 માર્ચ, 2026 ના રોજ વડોદરા શહેરમાં સ્થાનિક સમાચારોમાં સૌથી મહત્વનો અને ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે, વિશ્વામિત્રી નદીના પુનરુત્થાન અને પૂર સંરક્ષણ માટે ચાલી રહેલો મેગા પ્રોજેક્ટ. વડોદરા મહાનગરપાલિકા (VMC) અને ગુજરાત સરકાર દ્વારા સંયુક્ત રીતે હાથ ધરવામાં આવેલ આ મહત્વાકાંક્ષી પહેલ, શહેરને ભવિષ્યના પૂરના સંકટથી બચાવવા અને નદીના ઇકોલોજીકલ સંતુલનને પુનર્સ્થાપિત કરવા માટે એક નિર્ણાયક પગલું છે. તાજેતરમાં, ગુજરાતના નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવીએ વડોદરાની મુલાકાત દરમિયાન વિશ્વામિત્રી નદીના ઊંડાણ અને પહોળીકરણના કામોને ‘રેકોર્ડ ટાઈમ’ માં પૂર્ણ કરવા બદલ VMC ના પ્રયાસોની સરાહના કરી હતી.
વડોદરા શહેરની મધ્યમાંથી વહેતી વિશ્વામિત્રી નદી, શહેરની ઓળખ અને જીવાદોરી સમાન છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી પ્રદૂષણ, અતિક્રમણ અને ગાઢ કાંપ જમા થવાને કારણે નદીએ પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ ગુમાવ્યું હતું, જેના પરિણામે શહેરમાં વારંવાર પૂરની સ્થિતિ સર્જાતી હતી. 2024 માં આવેલા વિનાશક પૂરે શહેરને હચમચાવી દીધું હતું, જેના પછી સરકારે નદીના કાયાકલ્પ માટે ગંભીરતાથી વિચારણા કરી. ભૂતકાળમાં, વિશ્વામિત્રી રિવરફ્રન્ટ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ (VRDP) ના પ્રસ્તાવનો નાગરિક સંગઠનો અને પર્યાવરણવિદો દ્વારા ભારે વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો, કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે આ પ્રોજેક્ટ નદીના કુદરતી ઇકોલોજીને નુકસાન પહોંચાડશે. આ વિરોધને ધ્યાનમાં લઈને, VMC અને સરકારે પ્રોજેક્ટની દિશા બદલી, અને તેનું ધ્યાન ઇકોલોજીકલ પુનરુત્થાન અને પૂર નિયંત્રણ પર કેન્દ્રિત કર્યું, જે વડોદરાના લોકો માટે વધુ લાભદાયી સાબિત થઈ રહ્યું છે.
નવીનતમ પ્રગતિ: પૂર સંરક્ષણ અને પર્યાવરણ પુનરુત્થાન
વિશ્વામિત્રી નદી પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નદીની જળવહન ક્ષમતામાં વધારો કરવાનો, તેને પ્રદૂષણ મુક્ત કરવાનો અને તેના કિનારે રહેતા મગર (Mugger crocodiles) સહિતના જળચર પ્રાણીઓ માટે સુરક્ષિત આવાસ પ્રદાન કરવાનો છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ નદીની જળવહન ક્ષમતામાં 40 ટકા સુધીનો વધારો કરવાનું લક્ષ્ય છે. આ કાર્યને યુદ્ધના ધોરણે પાર પાડવા માટે કુલ 526 મશીનો તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે. અત્યાર સુધીમાં, નદીના તળિયામાંથી અને આસપાસના વિસ્તારોમાંથી 9.98 લાખ ક્યુબિક મીટર માટી અને કાદવનું ખોદકામ કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત, પાણીના સરળ પ્રવાહને સુનિશ્ચિત કરવા માટે લગભગ 68 હેક્ટર વન વિસ્તારને પણ સાફ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટ શહેરે જોયેલા સૌથી વ્યાપક પૂર નિવારણ પહેલો પૈકી એક છે.
નદીના ઊંડાણ અને પહોળીકરણ ઉપરાંત, આ પ્રોજેક્ટમાં શહેરના મુખ્ય જળસ્ત્રોતો જેવા કે આજવા સરોવર, પ્રતાપપુરા સરોવર, દેના તળાવ અને અન્ય શહેરની નહેરોને વિશ્વામિત્રી નદી સાથે જોડવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. આનાથી વરસાદી પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા સુધરશે અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ પણ થશે. VMC એ પૂર સંરક્ષણના આ કાર્યો માટે નગરપાલિકા પર કોઈ નાણાકીય બોજ ન પડે તેની ખાતરી કરી છે. ઉત્ખનન કરાયેલી માટીનો જાહેર ભાગીદારી દ્વારા મફતમાં સંગ્રહ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેનાથી ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ મળી છે અને સંસાધનોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત થયો છે.
વડોદરાને ‘સ્માર્ટ’ અને ‘ગ્રીન’ બનાવવાની દિશામાં
વિશ્વામિત્રી પ્રોજેક્ટ માત્ર પૂર નિયંત્રણ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે વડોદરાના શહેરી પર્યાવરણીય પુનર્સ્થાપન (Urban Environmental Restoration) અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા (Climate Resilience) તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. વડોદરા મહાનગરપાલિકા (Vadodara Municipal Corporation) 2026-27 ના તેના બજેટમાં પણ ‘ગ્રીન સિટી’ અને ‘સ્માર્ટ સિટી’ પ્રોજેક્ટ્સને વધુ વેગ આપવા પર ભાર મૂક્યો છે. આ બજેટમાં વિશ્વામિત્રી નદીના કિનારે મગર નિરીક્ષણ ઝોન (Crocodile Observation Zones) સ્થાપિત કરવાની પણ દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે, જે રહેવાસીઓ માટે સુરક્ષિત રીતે વન્યજીવન નિહાળવાની તક પૂરી પાડશે.
વડોદરા શહેર Sustainable Development Goals (SDGs) હાંસલ કરવા માટે પણ સક્રિય રીતે કાર્યરત છે. 2025 માં, VMC એ ‘વિકસિત ભારત 2047’ ના વિઝનને અનુરૂપ ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો માટે એક વ્યાપક રોડમેપ તૈયાર કરવા માટે એક પ્રોજેક્ટ લોન્ચ કર્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ 2030 સુધીમાં વડોદરામાં ગરીબી નાબૂદી, સ્વચ્છતા, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ જેવા વૈશ્વિક લક્ષ્યોને સાકાર કરવાનો છે. વડોદરાએ ગ્રીન મ્યુનિસિપલ બોન્ડ (Green Municipal Bond) દ્વારા ₹100 કરોડ એકત્ર કરીને સસ્ટેનેબલ અર્બન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Sustainable Urban Infrastructure) માં પણ અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી છે, અને હવે બ્લુ બોન્ડ (Blue Bond) દ્વારા વધુ ₹200 કરોડ એકત્ર કરવાની તૈયારીમાં છે, જે પાણી વ્યવસ્થાપન સંબંધિત પ્રોજેક્ટ્સને ભંડોળ પૂરું પાડશે.
વધારાના માળખાકીય વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ
વિશ્વામિત્રી નદીના કાર્ય ઉપરાંત, વડોદરા શહેરમાં અન્ય ઘણા મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ પણ ચાલી રહ્યા છે. ગુજરાતના નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવીએ 6 માર્ચ, 2026 ના રોજ વડોદરામાં ₹203 કરોડના શહેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું અને શિલાન્યાસ કર્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ્સમાં પાણી પુરવઠો, રસ્તાઓ, શહેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સાંસ્કૃતિક સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. સુરસાગર તળાવના આધુનિકીકરણ માટે ₹40 કરોડના પ્રોજેક્ટમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ફુવારો, 3D ડિજિટલ મેપિંગ શો, મંગળા આરતી દર્શન, લેસર ફુવારો અને સાઉન્ડ એન્ડ લાઇટ શો જેવી સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, શહેરના વારસાને જાળવવા માટે ન્યાય મંદિર (Nyay Mandir) નજીક હેરિટેજ સ્ક્વેર (Heritage Square) વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે.
શહેરના સ્વચ્છતા ધોરણો સુધારવા માટે VMC દ્વારા ‘વન ડે, વન રોડ’ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેના હેઠળ દરરોજ એક મુખ્ય રસ્તાની સફાઈ કરવામાં આવે છે. આ અભિયાનને વધુ વિસ્તૃત ‘100 ડેઝ, 100 રોડ્સ’ ડ્રાઇવ દ્વારા અનુસરવામાં આવશે. ડિસેમ્બર 2025 માં, શહેરના 30 રસ્તા પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેનો કુલ ખર્ચ ₹62 કરોડ હતો. આ પ્રોજેક્ટ્સ સેવા લાઈનોના સ્થળાંતર અને અન્ય પ્રારંભિક કાર્યોને કારણે વિલંબિત થયા હતા, પરંતુ હવે તે ઝડપથી પ્રગતિ કરી રહ્યા છે. શહેરમાં પાણી પુરવઠા (Water Supply) અને ગટર વ્યવસ્થા (Drainage System) ના કાર્યોમાં પણ સૌથી વધુ રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં 17 પાણી પુરવઠા પ્રોજેક્ટ્સ અને 5 ડ્રેનેજ પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. VMC દ્વારા 2050 સુધીની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે ગટર શુદ્ધિકરણ ક્ષમતા વધારવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિશ્વામિત્રી નદીમાં ગટરના પાણીના પ્રવાહને રોકવાનો છે.
જૂના પુલોનું સમારકામ અને ભાવિ યોજનાઓ
મુજપુર-ગંભીરા બ્રિજ દુર્ઘટના બાદ, સરકારે શહેરના તમામ પુલોના ઉચ્ચ સ્તરીય નિરીક્ષણનો આદેશ આપ્યો હતો. આના પરિણામે, વડોદરા શહેરમાં 38 પુલોના સલામતી ઓડિટ (Safety Audit) પછી, ₹21 કરોડના અંદાજિત ખર્ચે તાત્કાલિક સમારકામ અને જાળવણીનું કાર્ય શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. આમાં રેલવે ઓવરબ્રિજ, રિવર ઓવરબ્રિજ અને ફ્લાયઓવરનો સમાવેશ થાય છે. ખાસ કરીને, વિશ્વામિત્રી નદી પરના જૂના પુલો, જેમ કે આરાધના, કાસમઆલા, મુંજમહુડા, વડસર લેન્ડફીલ, બાલભવન રિવર ઓવર બ્રિજ, તેમજ પ્રતાપનગર અને શાસ્ત્રી રેલવે ઓવર બ્રિજ પર સ્ટ્રક્ચરલ રિસ્ટોરેશનની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી છે. આ કામગીરી પાણીના સતત વહન અને જળચર પ્રાણીઓની સલામતી જાળવીને કરવામાં આવી રહી છે.
વડોદરાના વિકાસ માટેની પ્રતિબદ્ધતા સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. શહેર માત્ર વર્તમાન પડકારોનો સામનો નથી કરી રહ્યું, પરંતુ ભવિષ્ય માટે એક સસ્ટેનેબલ (Sustainable) અને લાઇવેબલ (Liveable) શહેર બનવા માટે પણ સજ્જ થઈ રહ્યું છે. વિશ્વામિત્રી નદી પ્રોજેક્ટ એ આ વિઝનનો એક અભિન્ન અંગ છે, જે શહેરના પર્યાવરણ, સુરક્ષા અને સૌંદર્યને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જશે. વડોદરાના નાગરિકોની સક્રિય ભાગીદારી અને VMC ના સમર્પણથી, ‘સંસ્કારી નગરી’ ખરેખર એક ‘સ્માર્ટ અને ગ્રીન નગરી’ બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.
