વડોદરા: વિશ્વામિત્રી નદી પુનર્જીવન પ્રોજેક્ટમાં પ્રગતિ અને પડકારો, Expert Panel ના અહેવાલ બાદ નવી ચર્ચાઓ | Vadodara Vishwamitri River Rejuvenation

વડોદરાની જીવાદોરી વિશ્વામિત્રી નદી: પ્રગતિ અને આગામી પડકારો

વડોદરા શહેરની જીવાદોરી સમાન વિશ્વામિત્રી નદી (Vishwamitri River)ના પુનર્જીવન અને પૂર નિયંત્રણ પ્રોજેક્ટ (Flood Mitigation Project) અંગે માર્ચ ૨૦૨૬ના ત્રીજા સપ્તાહમાં એક મહત્વપૂર્ણ અહેવાલ સામે આવ્યો છે. આ અહેવાલમાં વડોદરા મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (VMC) અને સિંચાઈ વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવેલી કામગીરીની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે, પરંતુ સાથે જ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં રહેલી કેટલીક ગંભીર ખામીઓ અને ભવિષ્યના પડકારો અંગે પણ લાલબત્તી ધરવામાં આવી છે. શહેરના ઇતિહાસમાં ૨૦૨૪ના ભયાનક પૂરની યાદો હજુ તાજી છે, ત્યારે આ પ્રોજેક્ટ વડોદરાના લાખો નાગરિકો માટે અત્યંત મહત્વનો બની રહે છે.

પૂર નિયંત્રણમાં નોંધપાત્ર સફળતા: Kalaghodra ખાતે જળસ્તરમાં ઘટાડો

નિષ્ણાત પેનલના અહેવાલ મુજબ, VMC અને સિંચાઈ વિભાગ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલ ડ્રેજિંગ (Dredging) અને ડીસિલ્ટિંગ (Desilting)ના વ્યાપક કાર્યોને કારણે પૂર નિયંત્રણમાં નોંધપાત્ર સફળતા મળી છે. ખાસ કરીને, ૨૦૨૫ના ચોમાસા દરમિયાન ભારે વરસાદ છતાં કલાઘોડા (Kalaghodra) ખાતે નદીના જળસ્તરમાં ૭ થી ૮ ફૂટનો ઘટાડો નોંધાયો છે, જે સમાન જળપ્રવાહ દરમિયાન અગાઉના ઐતિહાસિક સ્તરોની તુલનામાં ઘણો ઓછો છે. આ ઘટાડાને કારણે શહેરમાં સંભવિત વિનાશક પૂરની ઘટના ટળી છે અને લાખો લોકોના જીવન અને સંપત્તિનું રક્ષણ થયું છે.

વડોદરા મહાનગરપાલિકાએ વિશ્વામિત્રીના ફ્લડપ્લેઇન (Floodplain)માંથી દબાણો અને બાંધકામનો કાટમાળ હટાવવાની કામગીરી પણ શરૂ કરી છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં આ કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં નદીના પટની આસપાસ થયેલા મોટા પાયાના બાંધકામો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી, જે પૂર્વમાં પૂરની અસરોને વધુ ગંભીર બનાવવામાં ફાળો આપતા હતા.

₹૧૨૦૦ કરોડનો મહાકાય પ્રોજેક્ટ: લક્ષ્યો અને અમલીકરણ

ગુજરાત સરકારે વિશ્વામિત્રી નદી પ્રોજેક્ટ માટે ₹૧૨૦૦ કરોડ (INR 1200 Crore) ફાળવ્યા છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પૂર નિયંત્રણ, નદીનું પુનર્જીવન અને પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત નદીને ઊંડી અને પહોળી કરવા, કાંપ દૂર કરવા, અને કિનારાને મજબૂત કરવા જેવા કાર્યોનો સમાવેશ થાય છે. VMCના અધિકારીઓએ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫માં જણાવ્યું હતું કે ૧૫ દિવસમાં પ્રોજેક્ટનું કાર્ય શરૂ થઈ જશે અને લગભગ ૧૦૦ દિવસમાં (મે ૨૦૨૫ સુધીમાં) મોટાભાગનું કામ પૂર્ણ કરવાનું આયોજન છે. રાજ્ય સ્તરીય પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન સત્તામંડળ (SEIAA)એ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫માં VMCના આ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપી હતી, જેમાં ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ સુધીમાં ડીસિલ્ટિંગ અને કાટમાળ દૂર કરવાની કામગીરી પૂર્ણ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. આનાથી નદીની વહન ક્ષમતા ૧૧૦૦ ક્યુમેક સુધી વધારીને પૂરનું જોખમ ૫૧% ઘટાડવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે.

જૂન ૨૦૨૫માં, મ્યુનિસિપલ કમિશનર, મેયર અને સ્ટેન્ડિંગ કમિટીના અધ્યક્ષ સહિતના શહેરના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ સામા વિસ્તારમાં Rhythm Hospital નજીક વિશ્વામિત્રી નદીના પટની મુલાકાત લીધી હતી અને પ્રોજેક્ટની પ્રગતિની સમીક્ષા કરી હતી. તે સમયે ૯૫% કામ પૂર્ણ થઈ ગયું હોવાનું અને બાકીનું કામ ૧૦ દિવસમાં પૂરું થઈ જશે તેવું જણાવવામાં આવ્યું હતું. ચોમાસામાં જમીનના ધોવાણને અટકાવવા માટે ઘાસ વાવવાનું કાર્ય પણ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું.

નિષ્ણાત પેનલના અહેવાલમાં ‘ક્રિટીકલ ગેપ્સ’ અને ભવિષ્યની ચિંતાઓ

જોકે, માર્ચ ૧૮, ૨૦૨૬ના રોજ જાહેર થયેલા નિષ્ણાત પેનલના અહેવાલે પ્રોજેક્ટમાં રહેલી કેટલીક ‘ક્રિટીકલ ગેપ્સ’ (Critical Gaps) તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. પેનલે VMC દ્વારા ડીસિલ્ટિંગ અને પુનઃવિભાગીકરણના વ્યાપક કાર્યો અને ફ્લડપ્લેઇન નકશા, ડ્રોન ફૂટેજ સહિતના ડેટા પ્રદાન કરવા બદલ પ્રશંસા કરી છે, પરંતુ નદીના પુનર્જીવનના વ્યાપક પ્રયાસોમાં હજુ પણ મહત્વપૂર્ણ ખામીઓ હોવાનું જણાવ્યું છે.

આ ખામીઓમાં મુખ્યત્વે પર્યાવરણીય સંતુલન (Environmental Balance), મગર સંરક્ષણ (Crocodile Conservation) અને ગટરના પાણીના નિકાલની સમસ્યાઓનો સમાવેશ થાય છે. જુલાઈ ૨૦૨૫માં એક અહેવાલમાં સામે આવ્યું હતું કે, કરોડો રૂપિયાના ખર્ચે વિશ્વામિત્રી નદીને સ્વચ્છ કરવાની કામગીરી ચાલી રહી હોવા છતાં, ગટરના પાણી નદીમાં છોડવામાં આવી રહ્યા છે, જે પ્રોજેક્ટના મૂળભૂત ઉદ્દેશ્ય પર સવાલો ઉભા કરે છે. નિષ્ણાતો અને પર્યાવરણવિદો લાંબા સમયથી નદીના કુદરતી પ્રવાહને જાળવવા, તેની ઉપનદીઓ અને જળપ્લાવિત વિસ્તારોને ફરીથી જોડવા અને શુદ્ધિકરણ વગરના ગટરના પાણીના નિકાલને રોકવાની હિમાયત કરી રહ્યા છે.

‘વિશ્વામિત્રી રિવરફ્રન્ટ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ’ vs ‘વિશ્વામિત્રી રિવર પુનર્જીવન’

અહીં એક મહત્વપૂર્ણ ભેદ સમજવો જરૂરી છે. અગાઉ, ‘વિશ્વામિત્રી રિવરફ્રન્ટ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ’ (Vishwamitri Riverfront Development Project)નો પ્રસ્તાવ હતો, જેમાં અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટની જેમ નદી કિનારે કોંક્રિટના બાંધકામો અને શહેરી સુવિધાઓ વિકસાવવાનો સમાવેશ થતો હતો. જોકે, ‘વહો વિશ્વામિત્રી’ (Vaho Vishwamitri) જેવા સ્થાનિક લોકોના સંગઠનો અને પર્યાવરણવિદોના ઉગ્ર વિરોધને કારણે આ ‘રિવરફ્રન્ટ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ’ને રદ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમનો દાવો હતો કે આવા કોંક્રિટના બાંધકામો નદીના કુદરતી ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડશે અને પૂરની સમસ્યાને વધુ વકરવશે. લોકોની શક્તિ અને સક્રિયતાના આ એક દુર્લભ વિજય તરીકે જોવામાં આવે છે.

હાલમાં જે પ્રોજેક્ટ ચાલી રહ્યો છે તે મુખ્યત્વે ‘વિશ્વામિત્રી નદી પુનર્જીવન અને પૂર નિયંત્રણ પ્રોજેક્ટ’ (Vishwamitri River Rejuvenation and Flood Control Project) છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય નદીની ઇકોલોજીકલ હેલ્થ સુધારવા અને પૂર સામે શહેરને સુરક્ષિત કરવાનો છે, જેમાં કોંક્રિટના વ્યાપક બાંધકામોને બદલે કુદરતી ઉપાયો અને નદીની મૂળભૂત જૈવવિવિધતાને જાળવી રાખવા પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવે છે. VMC દ્વારા ડ્રેજિંગ, ડીસિલ્ટિંગ, માટીનું સ્થિરીકરણ, કિનારાનું મજબૂતીકરણ અને ‘પાન ૨.૦’ (Paan 2.0) જેવી મેગા વૃક્ષારોપણ ઝુંબેશનો સમાવેશ થાય છે.

મગર સંરક્ષણ અને પર્યાવરણીય સંવેદનશીલતા

વિશ્વામિત્રી નદી તેની મગર વસ્તી (Mugger Crocodile Population) માટે જાણીતી છે. પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ દરમિયાન મગરો અને અન્ય જળચર પ્રાણીઓના સંરક્ષણ માટે વિશેષ કાળજી લેવામાં આવી રહી છે. VMC અને ફોરેસ્ટ વિભાગ (Forest Department) વચ્ચે સતત સંકલન જાળવવામાં આવી રહ્યું છે. નદીમાંથી કાંપ દૂર કરતી વખતે જો મગરો કે અન્ય પ્રાણીઓ જોવા મળે તો તેમને સુરક્ષિત રીતે આજવા (Ajwa) અથવા સયાજીબાગ (Sayaji Baug) ખાતે શિફ્ટ કરવા માટે પાંજરા અને ડોકટરોની ટીમ તૈયાર રાખવામાં આવે છે. પર્યાવરણવિદો ભારપૂર્વક જણાવે છે કે નદીના ઇકોસિસ્ટમની સંવેદનશીલતાને અવગણી શકાય નહીં અને કોઈપણ વિકાસ યોજના પર્યાવરણને અનુકૂળ હોવી જોઈએ.

આગળનો માર્ગ: સંકલિત અભિગમ અને નાગરિક ભાગીદારી

નિષ્ણાત પેનલ દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલી ‘ક્રિટીકલ ગેપ્સ’ ને દૂર કરવા માટે VMC અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા તાત્કાલિક પગલાં લેવા જરૂરી છે. આમાં શામેલ છે:

• ગટરના પાણીના નિકાલ માટે આધુનિક સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (Sewage Treatment Plants – STP)નું નિર્માણ અને હાલના પ્લાન્ટ્સની ક્ષમતામાં વધારો.
• નદીના ફ્લડપ્લેઇન પરના બાકીના દબાણોને કડક હાથે દૂર કરવા અને ભવિષ્યમાં આવા અતિક્રમણો અટકાવવા માટે કડક કાયદાકીય પગલાં.
• પર્યાવરણીય સંતુલન અને જૈવવિવિધતા (Biodiversity) જાળવવા માટે પર્યાવરણવિદો અને સ્થાનિક સમુદાયો સાથે સતત સંવાદ અને ભાગીદારી.
• પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં પારદર્શિતા જાળવી રાખવી અને નાગરિકોને નિયમિતપણે પ્રગતિ અંગે માહિતગાર કરવા.

વડોદરાના ભવિષ્ય માટે વિશ્વામિત્રી નદી (Vadodara Vishwamitri River)નું સ્વાસ્થ્ય અત્યંત મહત્વનું છે. પૂર નિયંત્રણમાં મળેલી પ્રારંભિક સફળતા પ્રશંસનીય છે, પરંતુ લાંબા ગાળાના પુનર્જીવન માટે સર્વગ્રાહી અને પર્યાવરણને અનુકૂળ અભિગમ અપનાવવો અનિવાર્ય છે. શહેરના નાગરિકોની સક્રિય ભાગીદારી અને જવાબદાર શાસન જ વિશ્વામિત્રીને તેની પ્રાચીન ભવ્યતા પાછી અપાવશે અને વડોોદરાને પૂરમુક્ત ભવિષ્ય આપશે.

નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.