સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) અમલ પર સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક આગ્રહ: રાષ્ટ્રવ્યાપી ચર્ચાઓ તેજ
નવી દિલ્હી, ભારત (New Delhi, India): ભારતના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે (Supreme Court of India) તાજેતરમાં ફરી એકવાર દેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતા (Uniform Civil Code – UCC) લાગુ કરવા માટે પ્રબળ આગ્રહ કર્યો છે. ૧૦ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે મુસ્લિમ પર્સનલ લો (શરિયત) એપ્લિકેશન એક્ટ, ૧૯૩૭ની કેટલીક જોગવાઈઓને પડકારતી અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન આ મહત્વપૂર્ણ અવલોકનો કર્યા હતા. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ એ વ્યક્તિગત કાયદાઓમાં પ્રવર્તમાન ભેદભાવ, ખાસ કરીને મહિલાઓના અધિકારો સંબંધિત, દૂર કરવા માટે ‘સૌથી અસરકારક ઉપાય’ છે. આ અવલોકનોએ દેશભરમાં UCC ના અમલ અંગેની ચર્ચાઓને ફરીથી વેગ આપ્યો છે, જે ભારતના સામાજિક, કાનૂની અને રાજકીય લેન્ડસ્કેપ (political landscape) પર ગહન અસર કરી શકે છે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત (CJI Surya Kant), જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી (Justice Joymalya Bagchi) અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવન (Justice R. Mahadevan)ની બનેલી બેન્ચે સુનાવણી દરમિયાન સ્વીકાર્યું હતું કે મુસ્લિમ મહિલાઓ સાથે વારસાના હક (inheritance rights) સહિતના મુદ્દાઓમાં ભેદભાવ થાય છે. જોકે, કોર્ટે શરિયત કાયદાની જોગવાઈઓને સીધી રીતે રદ કરવા સામે સાવચેતી વ્યક્ત કરી હતી, એમ કહીને કે તેનાથી ‘કાનૂની શૂન્યાવકાશ’ (legal vacuum) સર્જાઈ શકે છે. બેન્ચે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આવા સંવેદનશીલ મુદ્દા પર કાયદો ઘડવાનું કામ સંસદનું છે, અને બંધારણના અનુચ્છેદ ૪૪ (Article 44) માં નિર્દેશિત સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરવાની જવાબદારી વિધાનસભાને સોંપવામાં આવી છે.
UCC: બંધારણીય દ્રષ્ટિકોણ અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ (Constitutional Perspective and Historical Background)
યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC) એ સમગ્ર દેશ માટે એક સમાન કાયદાના સમૂહનો સંદર્ભ આપે છે, જે ધર્મ, જાતિ અથવા સમુદાયને ધ્યાનમાં લીધા વિના, લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો, દત્તક અને ભરણપોષણ (marriage, divorce, inheritance, adoption, and maintenance) જેવી વ્યક્તિગત બાબતોને લાગુ પડશે. ભારતીય બંધારણના ભાગ IV માં સમાવિષ્ટ રાજ્ય નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતો (Directive Principles of State Policy) હેઠળના અનુચ્છેદ ૪૪ માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, “રાજ્ય ભારતના સમગ્ર પ્રદેશમાં નાગરિકો માટે એક સમાન નાગરિક સંહિતા સુરક્ષિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે.” આ એક માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત છે, જે અદાલતો દ્વારા સીધો લાગુ પાડી શકાતો નથી, પરંતુ તે કાયદા ઘડવામાં રાજ્ય માટે દિશાનિર્દેશક છે.
UCC ની ચર્ચા ભારતના બંધારણ સભાના સમયથી ચાલી રહી છે. બંધારણના મુખ્ય ઘડવૈયા ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર (Dr. B.R. Ambedkar) પણ UCC ના સમર્થક હતા, જોકે તેમણે શરૂઆતના તબક્કામાં તેના સ્વૈચ્છિક અમલની વાત કરી હતી. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે, ફોજદારી કાયદા (Criminal Code) અને સંપત્તિ હસ્તાંતરણ કાયદા (Law of Transfer of Property) જેવા મોટાભાગના કાયદાઓ દેશભરમાં સમાન હોવા છતાં, લગ્ન અને ઉત્તરાધિકાર (marriage and succession) એવા ક્ષેત્રો હતા જ્યાં દીવાની કાયદો હજુ સુધી સમાનતા સ્થાપિત કરી શક્યો ન હતો. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ પછી બ્રિટિશ સરકારે ધાર્મિક બાબતોમાં દખલ ન કરવાની નીતિ અપનાવી હતી, જેના કારણે વ્યક્તિગત કાયદાઓમાં વિવિધતા ચાલુ રહી. આઝાદી પછી પણ, આ સંવેદનશીલ મુદ્દા પર સર્વસંમતિનો અભાવ રહ્યો છે, જેના પરિણામે તેનો અમલ અટકી પડ્યો છે.
UCC ના સમર્થનમાં દલીલો: સમાનતા અને રાષ્ટ્રીય એકીકરણ (Arguments for UCC: Equality and National Integration)
UCC ના સમર્થકો માને છે કે તે લિંગ ન્યાય (gender justice) અને મહિલા સશક્તિકરણ (women empowerment) માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. વર્તમાનમાં, વિવિધ ધાર્મિક સમુદાયોના વ્યક્તિગત કાયદાઓમાં મહિલાઓ માટે અલગ-અલગ અધિકારો અને જોગવાઈઓ છે. ઉદાહરણ તરીકે, મુસ્લિમ પર્સનલ લો હેઠળ મહિલાઓને પુરુષો કરતાં વારસામાં ઓછો હિસ્સો મળે છે , અને છૂટાછેડાના અધિકારો પણ અસમપ્રમાણ (asymmetrical) છે. હિન્દુ કાયદાઓમાં પણ હિન્દુ અવિભાજિત પરિવારો (Hindu Undivided Families – HUFs) અને આદિવાસી સમાજોમાં વારસાના હકોમાં અસમાનતાઓ જોવા મળે છે. UCC આ તમામ ભેદભાવોને દૂર કરીને તમામ ભારતીય મહિલાઓને સમાન કાનૂની સુરક્ષા અને અધિકારો પ્રદાન કરવાનો પ્રયાસ કરશે.
આ ઉપરાંત, UCC રાષ્ટ્રીય એકીકરણ (national integration) અને સામાજિક સુમેળ (social cohesion) ને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. કાયદા સમક્ષ સમાનતા (equality before law) ના સિદ્ધાંતને સુદૃઢ કરીને, તે તમામ નાગરિકોને તેમની ધાર્મિક ઓળખને બદલે ભારતીય તરીકે સમાન દ્રષ્ટિથી જોવામાં મદદ કરશે. જુદા જુદા વ્યક્તિગત કાયદાઓને કારણે ઉભા થતા કાનૂની સંઘર્ષો અને સામાજિક તણાવ પણ ઘટાડી શકાય છે.
UCC સામેના પડકારો અને ચિંતાઓ (Challenges and Concerns against UCC)
UCC નો અમલ કેટલાક ગંભીર પડકારો અને ચિંતાઓ પણ ઉભો કરે છે. મુખ્ય ચિંતાઓમાંની એક એ છે કે તે ધાર્મિક લઘુમતીઓના (religious minorities) સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક ઓળખ (cultural and religious identity) પર પ્રતિકૂળ અસર કરી શકે છે. ઘણા વિરોધીઓ માને છે કે UCC એ બહુમતીવાદ (majoritarianism) તરફનું પગલું છે અને તે બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૫ (Article 25) હેઠળ આપવામાં આવેલી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા (freedom of religion) ના અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરી શકે છે. લઘુમતી સમુદાયોને ભય છે કે એક સમાન કોડ તેમના પર બહુમતી સમુદાયના કાયદાઓ લાદી શકે છે, જે તેમની પરંપરાઓ અને પ્રથાઓને નબળી પાડશે.
આ ઉપરાંત, UCC ના ડ્રાફ્ટિંગ અને અમલીકરણની પ્રક્રિયા (drafting and implementation process) પણ એક મોટો પડકાર છે. તમામ સમુદાયો સાથે વિસ્તૃત પરામર્શ (extensive consultation) અને તેમની ચિંતાઓને સંબોધિત કરવી જરૂરી છે. રાજકીય પક્ષો પણ ‘વોટ બેંક’ (vote bank) ના ભયથી આ મુદ્દા પર સાવચેતીપૂર્વક આગળ વધે છે, જેના કારણે ધારાસભ્યીય પ્રગતિ ધીમી રહી છે. ભૂતકાળમાં, શાહ બાનો કેસ (Shah Bano case) જેવા કિસ્સાઓમાં ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ (judicial intervention) પછી રાજકીય પ્રતિક્રિયા જોવા મળી હતી, જે આ મુદ્દાની જટિલતા દર્શાવે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના અવલોકનો અને સંસદની ભૂમિકા (Supreme Court Observations and Role of Parliament)
તાજેતરની સુનાવણીમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે વ્યક્તિગત કાયદાઓની ભેદભાવપૂર્ણ જોગવાઈઓને રદ કરવાથી કાયદાકીય શૂન્યાવકાશ સર્જાઈ શકે છે, કારણ કે મુસ્લિમ ઉત્તરાધિકારને નિયંત્રિત કરતો કોઈ વૈધાનિક કાયદો નથી. આ દલીલ અરજદારના વકીલ પ્રશાંત ભૂષણ (Prashant Bhushan) દ્વારા કરવામાં આવેલી સૂચનાના જવાબમાં આવી હતી કે જો શરિયત કાયદો રદ કરવામાં આવે તો ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ (Indian Succession Act) લાગુ પાડી શકાય છે. જોકે, કોર્ટે નોંધ્યું કે આ પ્રકારના વ્યાપક કાનૂની સુધારા માટે વિધાનસભાની કાર્યવાહી જ સૌથી યોગ્ય માર્ગ છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, સુધારા માટેની ખોટી ઉતાવળથી મહિલાઓને વર્તમાનમાં મળતા અધિકારો પણ ગુમાવી શકે છે.
આ અવલોકનો દર્શાવે છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ UCC ના સિદ્ધાંતને સમર્થન આપે છે, પરંતુ તેના અમલની પદ્ધતિ અંગે સંસદની સત્તાનો આદર કરે છે. બંધારણની ભાવના મુજબ, કાયદાકીય માળખું ઘડવાની પ્રાથમિક જવાબદારી ચૂંટાયેલી સરકાર અને સંસદની છે. કોર્ટના આ નિર્દેશો કેન્દ્ર સરકાર પર UCC લાગુ કરવા માટે દબાણ વધારી શકે છે.
રાજ્ય સ્તરે UCC ના પ્રયાસો: ઉત્તરાખંડ અને ગુજરાત (State-level UCC Efforts: Uttarakhand and Gujarat)
જ્યારે કેન્દ્ર સ્તરે UCC પર ચર્ચાઓ ચાલુ છે, ત્યારે કેટલાક રાજ્યોએ આ દિશામાં પહેલ કરી છે. ૨૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૫ ના રોજ, ઉત્તરાખંડ (Uttarakhand) સ્વતંત્ર ભારતમાં વ્યાપક UCC લાગુ કરનાર પ્રથમ રાજ્ય બન્યું હતું. ઉત્તરાખંડના UCC એ લગ્ન માટે સાર્વત્રિક લઘુત્તમ વય (universal minimum marriage age) જેવા પાસાંઓને સુસંગત બનાવ્યા છે અને ‘ઇદ્દત’, ‘હલાલા’ અને બહુપત્નીત્વ (polygamy) જેવી પ્રથાઓને નાબૂદ કરી છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ માં, ઉત્તરાખંડ સરકારે UCC (Amendment) Ordinance, ૨૦૨૬ પણ રજૂ કર્યો, જેનો ઉદ્દેશ્ય અમલીકરણ પ્રક્રિયાને વધુ સુવ્યવસ્થિત અને પારદર્શક બનાવવાનો હતો.
આ ઉપરાંત, ગુજરાત (Gujarat) પણ UCC લાગુ કરવાની તૈયારીમાં છે અને ટૂંક સમયમાં ગુજરાત વિધાનસભામાં UCC બિલ રજૂ કરવાની સંભાવના છે. ગુજરાતનો પ્રસ્તાવિત UCC માળખું તમામ ધર્મોમાં ફરજિયાત લગ્ન નોંધણી (mandatory marriage registration), પુત્રો અને પુત્રીઓ માટે સમાન વારસાના અધિકારો, અને છૂટાછેડા અને ભરણપોષણ માટે સમાન કાનૂની જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરી શકે છે. રાજ્ય સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ધાર્મિક વિધિઓ અને રીતરિવાજોમાં કોઈ દખલ થશે નહીં અને કાયદો ફક્ત દીવાની બાબતો (civil matters) સુધી મર્યાદિત રહેશે. આ રાજ્ય-સ્તરના પ્રયાસો રાષ્ટ્રીય સ્તરે UCC ના અમલ માટે એક મોડેલ પ્રદાન કરી શકે છે અથવા તેના અમલીકરણના માર્ગમાં નવા પડકારો ઉભા કરી શકે છે.
વિવિધ સમુદાયો પર સંભવિત અસર (Potential Impact on Various Communities)
જો UCC લાગુ થાય, તો તેની અસર ભારતના વિવિધ ધાર્મિક સમુદાયો, ખાસ કરીને મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી અને આદિવાસી સમુદાયો પર પડશે. હિન્દુ પર્સનલ લો (Hindu Personal Law) માં પહેલેથી જ ઘણા સુધારા કરવામાં આવ્યા છે, પરંતુ UCC હેઠળ હિન્દુ અવિભાજિત પરિવાર (Hindu Undivided Family – HUF) ની કલ્પના અને અન્ય કેટલીક પ્રથાઓ પર પણ અસર થઈ શકે છે.
મુસ્લિમ સમુદાયમાં, UCC લગ્ન, છૂટાછેડા, બહુપત્નીત્વ, દત્તક અને વારસા સંબંધિત શરિયત કાયદાની જોગવાઈઓને બદલશે. આનાથી મુસ્લિમ મહિલાઓને સમાન અધિકારો પ્રાપ્ત થશે, જેની લાંબા સમયથી માંગણી કરવામાં આવી રહી છે. જોકે, કેટલાક મુસ્લિમ સંગઠનો અને વ્યક્તિઓ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના ભંગના આધારે UCC નો વિરોધ કરી રહ્યા છે.
ખ્રિસ્તી સમુદાયમાં પણ લગ્નવિચ્છેદ (divorce) અને વારસા સંબંધિત કાયદાઓમાં ફેરફારો આવી શકે છે, જ્યાં વર્તમાન કાયદાઓમાં કેટલીક જટિલતાઓ અને અસમાનતાઓ જોવા મળે છે. આદિવાસી સમુદાયો (tribal communities) માટે, તેમની પરંપરાગત પ્રથાઓ અને કાયદાઓને સુરક્ષિત રાખવા માટે વિશેષ જોગવાઈઓની જરૂર પડી શકે છે, જેમ કે કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં આદિવાસી સમુદાયોને UCC ના કાર્યક્ષેત્રથી બહાર રાખવામાં આવશે.
આગળનો માર્ગ: રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ અને સમાવેશી સંવાદ (The Way Forward: Political Will and Inclusive Dialogue)
સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના અવલોકનોએ UCC ના મુદ્દાને ફરીથી રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધો છે. હવે બોલ સંસદના કોર્ટમાં છે. UCC નો સફળ અમલ રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ (political will), તમામ હિતધારકો (stakeholders) સાથે સમાવેશી સંવાદ (inclusive dialogue) અને કાયદાકીય માળખાના સાવચેતીપૂર્વક ડ્રાફ્ટિંગ પર નિર્ભર રહેશે. એક સમાન કોડ જે લિંગ સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપે અને વ્યક્તિગત અધિકારોનું રક્ષણ કરે, જ્યારે સાંસ્કૃતિક વિવિધતા (cultural diversity) અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો આદર કરે, તે ભારત જેવા બહુલવાદી સમાજ (pluralistic society) માટે આદર્શ ઉકેલ બની શકે છે. જોકે, આ સંતુલન પ્રાપ્ત કરવું એ એક જટિલ કાર્ય છે જેને ખૂબ જ સંવેદનશીલતા અને દૂરંદેશીથી સંભાળવાની જરૂર પડશે. ભારત ૨૦૪૭ માં તેની સ્વતંત્રતાના શતાબ્દી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે ત્યારે, UCC ની સ્થિતિ સૂચવે છે કે દેશ ‘ધાર્મિક બ્લોક’ ના સભ્યો તરીકે નાગરિકોને જોવાને બદલે વ્યક્તિગત અધિકારો ધરાવતા લોકો તરીકે જોતા ‘નાગરિક-કેન્દ્રિત’ કાનૂની વ્યવસ્થા (civilian-centric legal system) તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.
નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.
