સાવધાન: આ દવાઓ સાથે ભૂલથી પણ Alcohol (દારૂ) ન લેતા, Liver અને Heart પર થઈ શકે છે ગંભીર અસર – જાણો Expert Medical Advice

આજના સમયમાં બદલાતી લાઈફસ્ટાઈલ અને વધતા જતા તણાવને કારણે ઘણા લોકો Alcohol (દારૂ) નું સેવન કરતા હોય છે. જોકે, જ્યારે આ આદત દવાઓ (Medicines) સાથે ભળે છે, ત્યારે તે સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર ખતરો બની શકે છે. ઘણા લોકો જાણતા નથી કે સામાન્ય શરદી-ખાંસીની દવા હોય કે પછી Diabetes અને Blood Pressure જેવી ગંભીર બીમારીઓની દવા, તેની સાથે આલ્કોહોલનું સેવન જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. Medical Experts અને તાજેતરના રિસર્ચ મુજબ, Alcohol અને દવાઓનું Interaction (આંતરક્રિયા) શરીરના મુખ્ય અંગો જેવા કે Liver, Kidney અને Heart પર કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

આ અહેવાલમાં અમે તમને અલગ-અલગ પ્રકારની દવાઓ અને તેની સાથે Alcohol લેવાથી થતા નુકસાન વિશે વિગતવાર માહિતી આપીશું.

Painkillers (દર્દ નિવારક દવાઓ) અને Alcohol: એક ખતરનાક મિશ્રણ

સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓ એટલે કે Painkillers. માથાનો દુખાવો હોય કે સાંધાનો દુખાવો, લોકો ડૉક્ટરની સલાહ વગર પણ Aspirin અથવા Ibuprofen લેતા હોય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ સામાન્ય લાગતી દવાઓ Alcohol સાથે ભળીને Internal Bleeding (આંતરિક રક્તસ્ત્રાવ) નું કારણ બની શકે છે?

NSAIDs (Nonsteroidal Anti-Inflammatory Drugs): અમેરિકન એકેડેમી ઓફ ફેમિલી ફિઝિશિયન્સ (AAFP) ના રિપોર્ટ મુજબ, Aspirin અને Ibuprofen જેવી દવાઓ અને Alcohol બંને સ્વતંત્ર રીતે Gastrointestinal (GI) Bleeding (જઠર અને આંતરડામાં રક્તસ્ત્રાવ) નું જોખમ વધારે છે. જ્યારે આ બંને એકસાથે લેવામાં આવે છે, ત્યારે આ જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.

• Aspirin: જે લોકો Heart Disease થી બચવા માટે Low-dose Aspirin લે છે, તેમણે ખાસ સાવચેતી રાખવી જોઈએ. રિસર્ચ દર્શાવે છે કે જે લોકો Alcohol પીવે છે અને નિયમિત Aspirin લે છે, તેમનામાં Upper GI Bleeding નું જોખમ 7 ગણું વધી જાય છે.

• Ibuprofen: Occasional (ક્યારેક) લેવાતી Ibuprofen કદાચ ઓછું નુકસાન કરે, પરંતુ જો તમે નિયમિત રીતે આ દવા લો છો અને સાથે Alcohol નું સેવન કરો છો, તો Stomach Ulcers (પેટમાં ચાંદા) પડવાની શક્યતા વધી જાય છે.

Acetaminophen (Paracetamol) – Liver માટે સાયલન્ટ કિલર: તાવ અને દુખાવા માટે લેવાતી Acetaminophen (જે સામાન્ય રીતે Tylenol અથવા Panadol નામે ઓળખાય છે) Alcohol સાથે મળીને Liver Failure નું કારણ બની શકે છે.

• Mechanism: જ્યારે આપણે Acetaminophen લઈએ છીએ, ત્યારે Liver તેને પ્રોસેસ કરે છે. Alcohol પીવાથી Liver માં ‘MEOS’ (Microsomal Ethanol Oxidizing System) એન્ઝાઇમ સિસ્ટમ ઓવરએક્ટિવ થઈ જાય છે. આના કારણે દવા એક ઝેરી તત્વ (NAPQI) માં રૂપાંતરિત થાય છે, જે Liver Cells ને મારી નાખે છે.

• ખાસ કરીને જે લોકો Chronic Alcoholism (દારૂની લત) ધરાવે છે, તેમના માટે સામાન્ય ડોઝની Paracetamol પણ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

Antibiotics અને Alcohol: શું દારૂ પીવાથી દવા કામ નથી કરતી?

ઘણીવાર લોકો પૂછે છે કે Antibiotics ચાલુ હોય ત્યારે Alcohol લઈ શકાય? Mayo Clinic ના નિષ્ણાતોના મતે, આ મિશ્રણ Side Effects ને ગંભીર બનાવી શકે છે.

• ગંભીર પ્રતિક્રિયાઓ: કેટલીક ચોક્કસ Antibiotics જેવી કે Metronidazole (Flagyl), Tinidazole અને Sulfamethoxazole-Trimethoprim (Bactrim) સાથે Alcohol નું સેવન બિલકુલ ન કરવું જોઈએ. આનાથી Flushing (ચહેરો લાલ થવો), માથાનો દુખાવો, ઉલટી અને Fast Heart Rate (હૃદયના ધબકારા વધવા) જેવી તીવ્ર પ્રતિક્રિયાઓ થઈ શકે છે.

• Linezolid: આ Antibiotic સાથે Red Wine અથવા Tap Beer લેવાથી Blood Pressure ખતરનાક હદે વધી શકે છે.

• Healing Process: ભલે કેટલીક Antibiotics સાથે Alcohol સીધું રિએક્શન ન આપે, પણ Alcohol પીવાથી તમારી Energy ઓછી થાય છે અને રિકવરી ધીમી પડે છે. તેથી, જ્યાં સુધી તમે સંપૂર્ણ સાજા ન થાવ ત્યાં સુધી Alcohol ટાળવું હિતાવહ છે.

Diabetes ની દવાઓ અને Hypoglycemia (Low Blood Sugar) નું જોખમ

Diabetes ના દર્દીઓ માટે Alcohol નું સેવન ખૂબ જ જોખમી છે, ખાસ કરીને જો તેઓ Metformin અથવા Insulin લેતા હોય.

• Metformin: Type 2 Diabetes માટે વપરાતી આ કોમન દવા સાથે Alcohol લેવાથી Lactic Acidosis નામની દુર્લભ પણ ગંભીર સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. જેમાં શરીરમાં Lactic Acid જમા થાય છે, જે જીવલેણ હોઈ શકે છે.

• Hypoglycemia: Alcohol અને Diabetes ની દવાઓ બંને Blood Sugar લેવલ ઘટાડે છે. આ બંનેનું મિશ્રણ Blood Sugar ને ખતરનાક રીતે નીચે લાવી શકે છે (Hypoglycemia), જેના કારણે દર્દી બેભાન થઈ શકે છે અથવા ચક્કર ખાઈને પડી શકે છે. Wellcare અને American Diabetes Association સલાહ આપે છે કે Diabetes ના દર્દીઓએ Alcohol ટાળવું જોઈએ અથવા ખૂબ જ મર્યાદિત માત્રામાં ખોરાક સાથે લેવું જોઈએ.

Benzodiazepines (Anxiety અને ઊંઘની દવાઓ) સાથેનો જીવલેણ ખતરો

Mental Health માટે વપરાતી દવાઓ જેવી કે Xanax, Valium, Ativan અને Klonopin ને Benzodiazepines કહેવાય છે. આ દવાઓ અને Alcohol બંને Central Nervous System Depressants છે. એટલે કે, આ બંને મગજ અને શરીરની ક્રિયાઓને ધીમી કરે છે.

• Respiratory Depression: આ બંનેને મિક્સ કરવાથી શ્વાસ લેવાની ગતિ ધીમી પડી શકે છે અથવા શ્વાસ અટકી શકે છે, જે Coma અથવા મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે.

• Blackouts અને અકસ્માત: આ કોમ્બિનેશનથી વ્યક્તિ નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા ગુમાવી બેસે છે, મેમરી લોસ થાય છે અને ડ્રાઈવિંગ કરતી વખતે ગંભીર અકસ્માત સર્જાઈ શકે છે.

• આંકડાકીય માહિતી: એક રિપોર્ટ મુજબ, Benzodiazepine સંબંધિત મૃત્યુના કિસ્સાઓમાં 20% કિસ્સાઓમાં Alcohol પણ જવાબદાર હોવાનું સામે આવ્યું છે. જે લોકો આ બંનેનો નશો સાથે કરે છે, તેમનામાં Overdose નું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.

Heart Medications અને Blood Pressure ની દવાઓ

હૃદયરોગ અને Blood Pressure (BP) ના દર્દીઓ ઘણી દવાઓ પર આધારિત હોય છે. Alcohol આ દવાઓની અસરકારકતા ઘટાડી શકે છે અથવા Side Effects વધારી શકે છે.

• Warfarin (Blood Thinner): લોહી પાતળું કરવાની દવા Warfarin લેતા દર્દીઓ માટે Alcohol મોટું જોખમ છે. Alcohol ના સેવનથી Warfarin નું મેટાબોલિઝમ બદલાઈ શકે છે, જેનાથી લોહી વધુ પડતું પાતળું થઈ જાય અને Major Bleeding (ગંભીર રક્તસ્ત્રાવ) નો ખતરો ઊભો થાય છે.

• Nitrates અને Viagra: હૃદયના દુખાવા (Angina) માટે વપરાતી Nitrates અને Erectile Dysfunction માટે વપરાતી દવાઓ (જેવી કે Viagra) સાથે Alcohol લેવાથી Blood Pressure અચાનક ઘટી શકે છે, જે જીવલેણ બની શકે છે.

• Statins (Cholesterol ની દવા): Statins (જેમ કે Atorvastatin, Simvastatin) અને Alcohol નો સીધો સંબંધ નથી, પરંતુ બંને Liver પર અસર કરે છે. જે લોકો વધુ પડતું Alcohol લે છે અને Statins લે છે, તેમનામાં Liver Damage અને સ્નાયુઓને લગતી સમસ્યાઓ (Muscle Problems) થવાની શક્યતા વધી જાય છે.

Antidepressants (ડિપ્રેશનની દવાઓ)

Depression ની દવાઓ (જેમ કે Prozac, Zoloft) સાથે Alcohol લેવાથી ડિપ્રેશનના લક્ષણો વધુ ખરાબ થઈ શકે છે.

• વધતી સુસ્તી: આ મિશ્રણથી વધુ પડતી ઊંઘ આવવી (Drowsiness) અને ચક્કર આવવા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

• સારવારમાં અવરોધ: Alcohol પોતે એક Depressant છે, જે Antidepressant દવાની અસરને નાબૂદ કરી શકે છે, જેનાથી દર્દીની માનસિક સ્થિતિ સુધરવાને બદલે બગડી શકે છે. MAOIs જેવી ચોક્કસ દવાઓ સાથે Red Wine કે Beer પીવાથી Blood Pressure ખતરનાક રીતે વધી શકે છે (Hypertensive Crisis).

Allergy અને શરદીની દવાઓ (Cold and Allergy Meds)

સામાન્ય લાગતી શરદી અને એલર્જીની દવાઓ જેવી કે Benadryl (Diphenhydramine), Claritin અને Zyrtec પણ Alcohol સાથે સુરક્ષિત નથી.

• Drowsiness: આ દવાઓ પહેલેથી જ ઊંઘ લાવે છે. જ્યારે તેને Alcohol સાથે લેવામાં આવે છે, ત્યારે સુસ્તી અને ચક્કર આવવાની સમસ્યા બેવડાઈ જાય છે. ડ્રાઈવિંગ કે મશીનરી પર કામ કરતા લોકો માટે આ અત્યંત જોખમી છે.

Disulfiram-Alcohol Reaction: એક ચેતવણી

એક ખાસ પ્રકારની દવા છે જેનું નામ Disulfiram છે, જેનો ઉપયોગ દારૂની લત છોડાવવા માટે થાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ આ દવા લેતી હોય અને ઉપરથી Alcohol પીએ, તો તેને ગંભીર રિએક્શન આવે છે જેને “Disulfiram-Alcohol Reaction” કહેવાય છે.

• Symptoms: ચહેરો લાલ થવો, ભયંકર ઉલટી, માથાનો દુખાવો, પરસેવો છૂટવો, અને ગભરામણ થવી.

• સાવચેતી: આ રિએક્શન એટલું તીવ્ર હોય છે કે Alcohol આધારિત Perfume, Aftershave અથવા Hand Sanitizer ના સંપર્કમાં આવવાથી પણ અસર થઈ શકે છે.

મહિલાઓ અને વૃદ્ધો પર વધુ અસર (High Risk Groups)

Medical News Today અને અન્ય સ્ત્રોતો મુજબ, અમુક લોકો પર આ મિશ્રણની અસર વધુ ગંભીર થાય છે:

1. મહિલાઓ (Women): મહિલાઓના શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ પુરુષોની સરખામણીમાં ઓછું હોય છે, તેથી Alcohol તેમના લોહીમાં વધુ સાંદ્રતા (Concentration) પકડે છે. પરિણામે, દવાઓ અને Alcohol નું રિએક્શન મહિલાઓમાં ઝડપી અને ગંભીર હોઈ શકે છે.

2. વૃદ્ધો (Older Adults): ઉંમર વધવાની સાથે શરીરની Alcohol અને દવાઓ પચાવવાની શક્તિ ઘટી જાય છે. વૃદ્ધો ઘણીવાર એકસાથે અનેક દવાઓ લેતા હોય છે, જેના કારણે Drug Interactions નું જોખમ સૌથી વધુ હોય છે. Alcohol તેમનામાં Falls (પડી જવું) અને મેમરી લોસનું કારણ બની શકે છે.

શું કરવું અને શું ન કરવું? (Dos and Don’ts)

તમારા સ્વાસ્થ્યને સુરક્ષિત રાખવા માટે અહીં કેટલીક Expert Tips આપવામાં આવી છે:

• Labels વાંચો: કોઈપણ દવા (Prescription કે Over-the-counter) લેતા પહેલા તેના લેબલ પરની ચેતવણીઓ (Warning Labels) ખાસ વાંચો. જો તેના પર “Do not drink alcoholic beverages” લખ્યું હોય, તો તેનું પાલન કરો.

• Pharmacist ને પૂછો: નવી દવા શરૂ કરતી વખતે તમારા ડૉક્ટર અથવા ફાર્માસિસ્ટને પૂછો કે શું આની સાથે Alcohol લેવું સુરક્ષિત છે?

• સમયનું ધ્યાન રાખો: યાદ રાખો કે Alcohol અને દવા એક જ સમયે ન લેવાથી પણ રિએક્શન થઈ શકે છે. કેટલીક દવાઓ શરીરમાં લાંબા સમય સુધી રહે છે.

• Herbal Medicines: આયુર્વેદિક કે હર્બલ દવાઓ (જેમ કે Kava Kava, St. John’s Wort) પણ Alcohol સાથે રિએક્શન કરી શકે છે, તેથી તેને સુરક્ષિત ન માની લેવી.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

સ્વાસ્થ્ય એ જ સંપત્તિ છે. થોડી ક્ષણોની મજા માટે દવાઓ સાથે Alcohol નું સેવન કરવું એ જીવનભરની સજા બની શકે છે. ખાસ કરીને Liver Failure, Gastrointestinal Bleeding અને Respiratory Depression જેવા કિસ્સાઓમાં જીવનું જોખમ રહેલું છે. જો તમે કોઈ પણ પ્રકારની મેડિકેશન પર હોવ, તો Alcohol થી દૂર રહેવું જ સૌથી સુરક્ષિત વિકલ્પ છે.

વધુ માહિતી માટે તમારા નજીકના ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો અને ઈન્ટરનેટ પર મળતી અધૂરી માહિતી પર આધાર રાખવાને બદલે મેડિકલ એક્સપર્ટની સલાહ લો.