World Polio Day 2026: વિશ્વમાં પોલિયો નિર્મૂલન માટે WHO નો મોટો ધડાકો, રસીકરણમાં બેદરકારી સામે વૈશ્વિક વોર્નિંગ

World Polio Day 2026: વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠનનો મોટો સંદેશ અને વૈશ્વિક સ્થિતિ

આજે 24 ઓક્ટોબર 2026 ના રોજ વિશ્વભરમાં World Polio Day 2026 ની ભવ્ય ઉજવણી કરવામાં આવી રહી છે. વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO), રોટરી ઇન્ટરનેશનલ, યુનિસેફ (UNICEF) અને ગ્લોબલ પોલિયો એરાડિકેશન ઇનિશિયેટિવ (GPEI) દ્વારા સંયુક્ત રીતે જાહેર કરાયેલા આ વૈશ્વિક દિવસ નિમિત્તે વિશ્વમાંથી પોલિયોના આખરી વાયરસનો નાશ કરવા માટે એક નવો વૈશ્વિક સંકલ્પ લેવામાં આવ્યો છે. આ વર્ષે World Polio Day 2026 ની અધિકૃત વૈશ્વિક થીમ “Together, We End Polio” (સાથે મળીને પોલિયોનો અંત આણીએ) રાખવામાં આવી છે, જે તમામ દેશોની સરકારો, આરોગ્ય કર્મચારીઓ, સ્વયંસેવકો અને સ્થાનિક સમુદાયો વચ્ચેના પરસ્પર સહયોગ પર ભાર મૂકે છે.

વૈશ્વિક આરોગ્ય નિષ્ણાતોએ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે જ્યાં સુધી વિશ્વના એક પણ ખૂણામાં પોલિયોવાયરસ સક્રિય રહેશે, ત્યાં સુધી સમગ્ર વિશ્વના બાળકો પર આ ભયંકર રોગનું જોખમ મંડરાતું રહેશે. 1988 માં જ્યારે ગ્લોબલ પોલિયો એરાડિકેશન ઇનિશિયેટિવની શરૂઆત થઈ હતી, ત્યારે વિશ્વના 125 થી વધુ દેશોમાં દર વર્ષે અંદાજે 3,50,000 બાળકો પોલિયોના કારણે લકવાગ્રસ્ત બનતા હતા. પરંતુ છેલ્લા ત્રણ દાયકાના સતત રસીકરણ અભિયાનના પરિણામે વૈશ્વિક સ્તરે પોલિયોના કેસોમાં 99.9 ટકાથી વધુનો ઐતિહાસિક ઘટાડો નોંધાયો છે. આ સફળતા છતાં, કોરોના મહામારી પછીના સમયગાળામાં અને યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રસીકરણના દરમાં આવેલો ઘટાડો આરોગ્ય ક્ષેત્ર માટે મોટો પડકાર બની રહ્યો છે.

PAHO નો ઐતિહાસિક રિપોર્ટ: અમેરિકામાં 35 વર્ષની સિદ્ધિ પરંતુ 95% લક્ષ્યાંક ચૂકાયો

આજના આ વિશેષ પ્રસંગે પાન અમેરિકન હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (PAHO) અને વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના રિપોર્ટ અનુસાર, ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકા ખંડે વાઇલ્ડ પોલિયોવાયરસ મુક્ત રહ્યાના 35 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. વર્ષ 1991 માં પેરુ દેશમાં વાઇલ્ડ પોલિયોનો આખરી કેસ નોંધાયો હતો, ત્યારથી આ વિસ્તાર પોલિયોમુક્ત રહ્યો છે. જોકે, PAHO ના ડાયરેક્ટરે આ મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિની ઉજવણી વચ્ચે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

રિપોર્ટમાં જણાવ્યા મુજબ, અમેરિકા ખંડના અનેક દેશોમાં નિષ્ક્રિય પોલિયો રસી (Inactivated Polio Vaccine – IPV) નો રસીકરણ દર WHO દ્વારા નિર્ધારિત 95 ટકાના ન્યૂનતમ લક્ષ્યાંક કરતા નીચો રહ્યો છે. વર્ષ 2025 અને 2026 દરમિયાન રસીકરણ કવરેજમાં થોડો સુધારો નોંધાયો હોવા છતાં, અંદાજે 91 ટકા રસીકરણ કવરેજને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી અને સ્થળાંતરના કારણે વાયરસના પુનરાગમનનું જોખમ ઊભું થયું છે. WHO એ તમામ સભ્ય દેશોને તાકીદ કરી છે કે જો રસીકરણમાં બેદરકારી રાખવામાં આવશે તો આગામી દાયકામાં વિશ્વમાં વાર્ષિક 2,00,000 નવા પોલિયો કેસો ફરી સામે આવી શકે છે.

પોલિયોવાયરસના સ્વરૂપો અને વર્તમાન સક્રિય પ્રદેશોની વાસ્તવિકતા

પોલિયો અથવા પોલિયોમાયલિટિસ (Poliomyelitis) એ અત્યંત ચેપી વાયરલ રોગ છે જે ખાસ કરીને 5 વર્ષથી ઓછી વયના બાળકોને પોતાની ઝપેટમાં લે છે. આ વાયરસ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર પર હુમલો કરીને શરીરમાં કાયમી લકવો (Paralysis) પેદા કરે છે અને ગંભીર કિસ્સાઓમાં શ્વાસ લેવાના સ્નાયુઓ નિષ્ક્રિય થઈ જતાં દર્દીનું મૃત્યુ નીપજે છે. વર્તમાન સમયમાં પોલિયોના બે મુખ્ય સ્વરૂપો વૈશ્વિક આરોગ્ય સમુદાય માટે ચિંતાનો વિષય છે:

• વાઇલ્ડ પોલિયોવાયરસ ટાઇપ-1 (WPV1): વિશ્વમાંથી ટાઇપ-2 અને ટાઇપ-3 વાઇલ્ડ પોલિયોવાયરસ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ ચૂક્યા છે. પરંતુ વાઇલ્ડ પોલિયોવાયરસ ટાઇપ-1 હજુ પણ વિશ્વના માત્ર બે દેશો – અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાનમાં સક્રિય છે. ભૌગોલિક કઠિનતાઓ, સશસ્ત્ર સંઘર્ષો અને રસી પ્રત્યેની ગેરસમજના કારણે આ બે દેશોમાંથી વાયરસનો સંપૂર્ણ સફાયો કરવો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે.
• સર્ક્યુલેટિંગ વેક્સિન-ડિરાઇવ્ડ પોલિયોવાયરસ (cVDPV): જે વિસ્તારોમાં બાળકોમાં રસીકરણનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે, ત્યાં ઓરલ પોલિયો વેક્સિન (OPV) માં રહેલો નબળો વાયરસ સમુદાયમાં લાંબા સમય સુધી ફેલાઈને ઉત્પરિવર્તિત (Mutated) થઈ જાય છે અને સંક્રમણ ફેલાવે છે. આફ્રિકાના કેટલાક દેશો અને મધ્ય પૂર્વના યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ઓગસ્ટ અને ઓક્ટોબર 2026 દરમિયાન સીવીડીપીવીના કેસો નોંધાયા છે.

ભારતની ઐતિહાસિક ‘પલ્સ પોલિયો’ ક્રાંતિ: વિશ્વ માટે પ્રેરણાદાયક મોડેલ

World Polio Day 2026 ની ઉજવણી વખતે ભારતની સફળતાની ગાથા સમગ્ર વિશ્વ માટે એક અદ્ભુત ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહી છે. એક સમયે ભારતને વિશ્વમાં પોલિયોનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર માનવામાં આવતું હતું અને દર વર્ષે લાખો બાળકો આ રોગનો ભોગ બનતા હતા. પરંતુ ભારત સરકારે વર્ષ 1995 માં ‘પલ્સ પોલિયો’ મહાઅભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.

ભારતે 13 જાન્યુઆરી 2011 ના રોજ પશ્ચિમ બંગાળમાં પોતાનો આખરી વાઇલ્ડ પોલિયો કેસ નોંધ્યો હતો. ત્યાર બાદ સતત ત્રણ વર્ષ સુધી એક પણ કેસ ન નોંધાતાં, વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠને 27 માર્ચ 2014 ના રોજ ભારત સહિત સમગ્ર દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા ક્ષેત્રને સત્તાવાર રીતે ‘પોલિયો મુક્ત’ ઘોષિત કર્યું હતું. લાખો સ્વાસ્થ્ય કાર્યકરો, આશા બહેનો, ડોક્ટરો અને સ્વયંસેવકોએ રેલવે સ્ટેશનો, બસ સ્ટેન્ડો, મેળાઓ અને અંતરિયાળ ગામડાઓમાં ઘેર-ઘેર જઈને “દો બૂંદ ઝિંદગી કી” ના મંત્ર સાથે બાળકોને પોલિયોના ટીપાં પીવડાવ્યા હતા.

ભારત આજે પણ પોતાની આ સિદ્ધિને જાળવી રાખવા માટે અત્યંત સતર્ક છે. દેશના તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથકો, દરિયાઈ બંદરો અને સરહદી વિસ્તારોમાં મુસાફરોનું પોલિયો સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, ગટરના પાણીનું પર્યાવરણીય સર્વેક્ષણ (Environmental Surveillance) કરીને વાયરસની હાજરી તપાસવામાં આવે છે.

પોલિયો રસીકરણ, લક્ષણો અને નિવારણ અંગેની વિસ્તૃત માહિતી

પોલિયો સામે લડવા માટેનો એકમાત્ર અચૂક ઉપાય સમયસર રસીકરણ છે. પોલિયોની કોઈ કાયમી સારવાર કે દવા ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ રસી દ્વારા બાળકને આજીવન સુરક્ષા આપી શકાય છે. નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં પોલિયો અને રસીકરણ સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ વિગતો દર્શાવવામાં આવી છે:

World Polio Day 2026 ના પાવન પ્રસંગે વાલીઓ માટે આરોગ્ય મંત્રાલયની ખાસ સૂચનાઓ

World Polio Day 2026 ના આ વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પરથી ભારતનું કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય તેમજ WHO તમામ વાલીઓને પોતાના બાળકોના આરોગ્ય સુરક્ષા માટે આ મહત્વપૂર્ણ સૂચનાઓનું પાલન કરવા અપીલ કરે છે:

1. રૂટિન ઇમ્યુનાઇઝેશન પૂર્ણ કરો: બાળકના જન્મથી લઈને 5 વર્ષની વય સુધીના તમામ નScheduled રસીકરણ અને પલ્સ પોલિયો રસીકરણના ડોઝ સમયસર લેવડાવો.
2. અફવાઓથી દૂર રહો: પોલિયો રસી સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત, પ્રમાણિત અને અસરકારક છે. રસી અંગેની કોઈપણ ભ્રામક માન્યતાઓ કે સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતી અફવાઓ પર ધ્યાન ન આપો.
3. સ્વચ્છતા જાળવો: પોલિયોવાયરસ દૂષિત પાણી અને ખોરાક દ્વારા ફેલાતો હોવાથી, ખોરાક લેતા પહેલા અને શૌચાલયનો ઉપયોગ કર્યા પછી સાબુથી હાથ ધોવાની આદત કેળવો.
4. મુસાફરી વખતે તકેદારી: જો તમે અફઘાનિસ્તાન, પાકિસ્તાન કે આફ્રિકન દેશોની મુસાફરી કરી રહ્યા હોવ તો મુસાફરીના ઓછામાં ઓછા 4 અઠવાડિયા પહેલા પોલિયો રસીનો બૂસ્ટર ડોઝ અવશ્ય મેળવો.

વૈશ્વિક નિર્મૂલન માટે આગામી રણનીતિ અને World 2026 રોડમેપ

વિશ્વને પોલિયોમુક્ત બનાવવા માટે ગ્લોબલ પોલિયો એરાડિકેશન ઇનિશિયેટિવ (GPEI) દ્વારા $4.8 બિલિયનના વૈશ્વિક ફંડિંગ સાથે 2022-2026 ની વિશેષ રણનીતિ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. આ રણનીતિ હેઠળ અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાનની સીમાઓ પર આવેલ દુર્ગમ વિસ્તારોમાં ખાસ મોબાઈલ હેલ્થ ટીમો તૈનાત કરવામાં આવી છે. મહિલા આરોગ્ય કાર્યકરોને આગળ કરીને સ્થાનિક પરિવારોનો વિશ્વાસ જીતવામાં આવી રહ્યો છે.

વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન અને રોટરી ઇન્ટરનેશનલના નેતાઓએ આજે સંયુક્ત નિવેદનમાં જણાવ્યું છે કે, “આપણે પોલિયો મુક્ત વિશ્વની ખૂબ જ નજીક પહોંચી ગયા છીએ. ઇતિહાસમાં માનવજાતે માત્ર સ્મોલપોક્સ (શીતળા) વાયરસનો સંપૂર્ણ નાશ કર્યો છે. જો આપણે પોલિયોનો નાશ કરી શકીશું તો તે માનવ ઇતિહાસની બીજી સૌથી મોટી તબીબી સિદ્ધિ બનશે.”

આજે World Polio Day 2026 નિમિત્તે વિશ્વનો દરેક નાગરિક સંકલ્પ લે કે તે પોતાના સ્થાનિક સમુદાયમાં રસીકરણ પ્રત્યે જાગૃતિ ફેલાવશે અને દરેક બાળકને પોલિયોના બે ટીપાં મળે તે સુનિશ્ચિત કરશે, જેથી ભાવિ પેઢીઓને લકવાના કાયમી અભિશાપમાંથી મુક્ત રાખી શકાય.

નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.