અમેરિકાનું નિવેદન: ભારતને ચીન જેવો ‘હરીફ’ નહીં બનવા દેવાય
તાજેતરમાં, અમેરિકાના ડેપ્યુટી વિદેશ મંત્રી દ્વારા આપવામાં આવેલ એક નિવેદને વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારે ખળભળાટ મચાવ્યો છે. આ નિવેદનમાં તેમણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે, “જે ભૂલ અમેરિકાએ ૨૦ વર્ષ પહેલા ચીન સાથે કરી હતી, અને જેના પરિણામે ચીન આજે અમેરિકાનો પ્રબળ હરીફ બની ગયું છે, તેવી ભૂલ અમે ભારત સાથે નહીં કરીએ. ભારતને અમે હરીફ બનવા નહીં દઈએ.” આ નિવેદન માત્ર અમેરિકન મીડિયામાં જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે સઘન કવરેજ મેળવીને ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. તેની વિડીયો ક્લિપ પણ સામે આવી છે, જેને જોઈને ઘણા ભારતીયો ગુસ્સે થયા છે કે અમેરિકી અધિકારીઓ આવી વાત શા માટે કરી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક તેને અમેરિકાની વાસ્તવિકતા અને તેની પોતાની સુરક્ષાના દ્રષ્ટિકોણથી યોગ્ય ગણાવી રહ્યા છે. તેમનો મત છે કે ભારતનો વિકાસ થાય તે અમેરિકાની જવાબદારી નથી, અને તેઓ પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે સ્વતંત્ર છે.
આ નિવેદનનો મૂળ ભાવ સમજવો અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. અમેરિકી અધિકારીની ટિપ્પણીનો અર્થ એ નથી કે ભારતનો વિકાસ થાય તે અમેરિકાની જવાબદારી નથી, પરંતુ તેનો ઉચ્ચારણ ટોન એ સંકેત આપે છે કે યુએસ ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે પોતાના સમકક્ષ શક્તિશાળી બનવા દેવા માંગતું નથી. આ એક કડવી વાસ્તવિકતા છે જે ઘણા સમયથી ભૂરાજનીતિના નિરીક્ષકો દ્વારા દર્શાવવામાં આવી રહી છે: અમેરિકા વિશ્વમાં કોઈ ત્રીજી મોટી શક્તિનું ઉદભવ ઈચ્છતું નથી. અમેરિકાની આ નીતિઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, તેઓ પોતાની વૈશ્વિક સર્વોપરિતા જાળવી રાખવા માટે કોઈ કસર છોડવા માંગતા નથી, ભલે પછી તેના માટે તેમને પોતાના સંભવિત મિત્ર દેશોના વિકાસને સીમિત કરવો પડે.
અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે થોડા મહિનાઓ પહેલા G2 (ગ્લોબલ ટુ)ની વાત કરી હતી, જેમાં માત્ર યુએસ અને ચીન જ વૈશ્વિક સ્તરે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે. તેમનો વિચાર હતો કે G7 અને G20 જેવા જૂથો તો યથાવત રહેશે, પરંતુ વિશ્વના બે મુખ્ય શક્તિશાળી દેશો તરીકે યુએસ અને ચીન જ રહે. જેમાં ચીન એશિયાઈ બાબતોનું સંચાલન કરશે અને બાકીના વિશ્વ પર અમેરિકાનું વર્ચસ્વ રહેશે. જોકે, આ G2 કન્સેપ્ટ એટલો સફળ રહ્યો નથી, પરંતુ અમેરિકા ક્યાંય પણ ભવિષ્યમાં G3 (યુએસ, ભારત અને ચીન)નું નિર્માણ થાય તેવું ઈચ્છતું નથી, જ્યાં આ ત્રણેય સત્તાઓ વૈશ્વિક સ્તરે શક્તિનું વિભાજન કરતી હોય. અમેરિકા લાંબા સમય સુધી વૈશ્વિક સ્તરે પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખવા માંગે છે અને વધુ સત્તાનું વિભાજન કરવા તૈયાર નથી. આ નિવેદન અમેરિકાની લાંબાગાળાની વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ છે, જેમાં તેઓ કોઈ પણ દેશને આર્થિક રીતે એટલો મજબૂત બનવા દેવા માંગતા નથી કે તે ભવિષ્યમાં તેમના માટે પડકાર બની શકે.
ચીન સાથેની “ભૂલ”: એક ઐતિહાસિક સમીક્ષા અને તેના પરિણામો
અમેરિકી અધિકારી દ્વારા ઉલ્લેખિત “૨૦ વર્ષ પહેલાની ભૂલ” શું હતી? આ ભૂલનો સંબંધ વર્ષ ૨૦૦૦ આસપાસના સમયગાળા સાથે છે, જ્યારે અમેરિકાએ ચીનને World Trade Organization (WTO) માં પ્રવેશ મેળવવામાં સક્રિયપણે મદદ કરી હતી. આ એક દૂરગામી નિર્ણય હતો જેના કારણે ચીન વૈશ્વિક વેપારમાં વધુ સક્રિય બન્યું અને તેને વૈશ્વિક બજારોમાં સહેલાઈથી પ્રવેશ મળ્યો. WTO માં પ્રવેશ પછી, ચીનની અર્થવ્યવસ્થાએ અભૂતપૂર્વ ઝડપે પ્રગતિ કરી. ચીને સરેરાશ ૧૦% ના દરે GDP growth હાંસલ કરી અને ખૂબ જ ઓછા સમયમાં તે વૈશ્વિક ઉત્પાદનનું કેન્દ્ર બની ગયું. ઓછી મજૂરી ખર્ચ, મોટા આંતરિક બજાર અને સરકારી નીતિઓના સમર્થનથી ચીને વિશ્વની ફેક્ટરી તરીકે પોતાની ઓળખ બનાવી.
આજે, નોમિનલ GDP ના સંદર્ભમાં ચીન ખૂબ જ ઝડપથી અમેરિકાને પકડી રહ્યું છે, અને આગામી એક કે દોઢ દાયકામાં તે અમેરિકાને પાછળ છોડી શકે છે. એટલું જ નહીં, Purchase Power Parity (PPP) ના સંદર્ભમાં તો ચીન પહેલેથી જ અમેરિકાને પાછળ છોડી ચૂક્યું છે અને વિશ્વની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બની ગયું છે. અમેરિકા આ પરિસ્થિતિને “ભૂલ” તરીકે જુએ છે કારણ કે ચીનના આર્થિક ઉદયથી તેની વૈશ્વિક સત્તાને સીધો પડકાર મળ્યો છે. ચીને માત્ર સસ્તા ઉત્પાદનો બનાવવામાં જ નહીં, પરંતુ ટેકનોલોજી, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ડિજિટલ એપ્સના ક્ષેત્રમાં પણ ઝડપથી પ્રગતિ કરી છે. આજે ઘણી યુએસ કંપનીઓ ચીની એપ્સના વિચારોની નકલ કરી રહી છે, જે દર્શાવે છે કે ચીન કેવી રીતે નવીનતાના ક્ષેત્રમાં પણ આગળ વધી રહ્યું છે. ચિપ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ જેવા સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોમાં પણ ચીન અમેરિકા સાથે સ્પર્ધા કરી રહ્યું છે.
અમેરિકાને હવે ડર છે કે જો ભારતને પણ ચીન જેવી જ તકો આપવામાં આવશે, તેને પોતાના ઉદ્યોગો અને બજારો વિકસાવવા માટે મુક્ત લગામ આપવામાં આવશે, તો ભવિષ્યમાં ભારત પણ ચીનની જેમ અમેરિકાનો પ્રબળ આર્થિક અને ભૌગોલિક હરીફ બની શકે છે. અમેરિકાના અધિકારીઓએ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે, “આપણે ભારત સાથે ચીન સાથે ૨૦ વર્ષ પહેલા કરેલી ભૂલોનું પુનરાવર્તન નહીં કરીએ, જેમાં આપણે તેમને મુક્તપણે વેપારીકરણ કરવા દીધું અને પછી તેમને આપણને હરાવવા દીધા.” આ નિવેદન સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે અમેરિકા ભવિષ્યમાં ભારત સાથેના વેપાર કરારો અને આર્થિક સંબંધોને એવી રીતે નિયંત્રિત કરશે જેથી ભારતની વૃદ્ધિ અમુક મર્યાદામાં જ રહે.
ભારત હાલમાં $4.5 ટ્રિલિયન ની આસપાસની અર્થવ્યવસ્થા ધરાવે છે અને $5 ટ્રિલિયન ના લક્ષ્ય તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. આર્થિક રીતે ભારત હજી અમેરિકાથી ઘણું પાછળ છે, અને $10 ટ્રિલિયન ની અર્થવ્યવસ્થા બનવામાં પણ ઘણો સમય લાગશે. પરંતુ અમેરિકા અત્યારથી જ આયોજન કરી રહ્યું છે કે ભારતને આર્થિક રીતે એટલો વિકાસ ન થવા દેવાય કે તે અમેરિકાના સ્તરે પહોંચી જાય. તેમની ઈચ્છા છે કે ભારત જર્મનીની આસપાસ $5 ટ્રિલિયન ની અર્થવ્યવસ્થા સુધી જ સીમિત રહે, અને વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનમાં એક ગૌણ ભૂમિકા ભજવે.
ભારતની સંભવિતતા: અમેરિકા શા માટે ચિંતિત છે?
અમેરિકા ભારતની આંતરિક સંભવિતતાને સ્પષ્ટપણે જોઈ રહ્યું છે, અને તેથી જ તેઓ તેના ભવિષ્યના ઉદયને લઈને ચિંતિત છે. ભારતમાં વિશ્વની સૌથી મોટી યુવા વસ્તી છે, જે એક ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ પ્રદાન કરે છે. ભારતીય પ્રતિભા આજે વિશ્વભરની પશ્ચિમી કંપનીઓ, ખાસ કરીને સિલિકોન વેલીની મોટી ટેક કંપનીઓનું નેતૃત્વ કરી રહી છે. આ પ્રતિભાઓ ભારતમાં જ યોગ્ય તકો અને વાતાવરણ મળે તો દેશની આર્થિક પ્રગતિમાં ક્રાંતિકારી યોગદાન આપી શકે છે. જો ભારતમાં મૂળભૂત સુવિધાઓ, જીવનધોરણ, સ્વચ્છતા, કાયદાનું શાસન (Rule of Law) અને વેતન વધુ સુધરે, તો કદાચ કોઈ ભારતીય યુવાન વિદેશ જઈને કામ કરવાનું પસંદ નહીં કરે. દરેક વ્યક્તિ પોતાના દેશમાં જ રહેવાનું પસંદ કરશે, જ્યાં તેમને વિદેશમાં જોવા મળતા જાતિવાદ અને સાંસ્કૃતિક અનુકૂલનના પડકારોનો સામનો ન કરવો પડે, અને નવી જગ્યાએ જીવન ફરીથી શરૂ ન કરવું પડે.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ભારત પાસે ચીન કરતાં પણ વધુ સંભવિતતા હોઈ શકે છે. ચીન મૂળભૂત રીતે એક Communist one-party country છે, જ્યાં સત્તા પલટો થાય અથવા રાજકીય અસ્થિરતા સર્જાય તો સમગ્ર સિસ્ટમ એકસાથે પડી ભાંગી શકે છે. આનાથી વિપરીત, ભારતમાં મજબૂત અને જીવંત લોકશાહીનો મોટો ફાયદો છે. જો લોકો કોઈ વડાપ્રધાન કે નેતાથી નાખુશ હોય, તો તેમને મહત્તમ પાંચ વર્ષ રાહ જોવી પડે છે, અને પછી તેઓ મતદાન દ્વારા કોઈપણ મોટી રાજકીય કટોકટી કે અરાજકતા વિના નવી સરકાર લાવી શકે છે. આ રાજકીય સ્થિરતા અને પારદર્શિતા ભારતને એક અનન્ય ફાયદો આપે છે, જે લાંબાગાળાના રોકાણ અને વિકાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
આ ઉપરાંત, ચીનની સરખામણીમાં ભારતમાં અંગ્રેજી વધુ બોલાય છે, જે તેને વૈશ્વિક વેપાર, કૂટનીતિ અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રોમાં વધુ સુસંગત અને સંપર્કયુક્ત (Well-connected) બનાવે છે. હિંદ મહાસાગર માં ભારતનું વ્યૂહાત્મક સ્થાન તેને મુખ્ય વેપાર માર્ગો અને ભૂરાજકીય પ્રભાવ માટે એક કેન્દ્રબિંદુ બનાવે છે. આ તમામ પરિબળો અમેરિકાને ભારતની સંભવિતતા સ્પષ્ટપણે દેખાડે છે, અને તેઓ આ સંભવિતતાને પોતાના વૈશ્વિક વર્ચસ્વ માટે પડકાર તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
અમેરિકાની ટ્રમ્પ સરકારની એવી કોશિશ છે કે ભવિષ્યમાં ભારત સાથે થનાર કોઈ પણ Trade deal એવી રીતે કરવામાં આવે, જેથી અમેરિકા ૨૦ વર્ષ પહેલા ચીન સાથે કરેલી ભૂલનું પુનરાવર્તન ન કરે. તેઓ ભારતને એવી આર્થિક તકો આપવા માંગતા નથી જે એકવાર ચીનને મળી હતી, અને જેનાથી ચીન એક આર્થિક મહાશક્તિ બન્યું. અમેરિકા ઇચ્છે છે કે ભારત એક મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર તરીકે રહે, પરંતુ તે ક્યારેય અમેરિકાનો વૈશ્વિક હરીફ ન બને.
ચીનની પ્રતિક્રિયા અને અમેરિકન અહંકાર
આ નિવેદન પર ચીનની પ્રતિક્રિયા પણ નોંધનીય હતી. ભારતમાં ચીનની દૂતાવાસના પ્રવક્તાએ એક જૂના અને સુપ્રસિદ્ધ અવતરણનો ઉલ્લેખ કર્યો: “અમેરિકાના દુશ્મન બનવું જોખમી હોઈ શકે છે, પરંતુ અમેરિકાના મિત્ર બનવું ઘાતક (fatal) હોઈ શકે છે.” આ અવતરણ ભૂતપૂર્વ અમેરિકી રાજદ્વારી હેનરી કિસિન્જર દ્વારા કહેવામાં આવ્યું હતું, જે દર્શાવે છે કે અમેરિકાના સહયોગીઓ પણ અંતે તેના નિર્ણયોનો ભોગ બની શકે છે. આ અવતરણ ચીનના દ્રષ્ટિકોણને પ્રતિબિંબિત કરે છે કે અમેરિકા પોતાના હિતોને સર્વોચ્ચ રાખે છે અને તેના મિત્રોના હિતોને ઘણીવાર નજરઅંદાજ કરે છે, અથવા તો તેમના પર બોજ નાખે છે.
આ નિવેદન યુએસ ના એ અહંકારને પણ દર્શાવે છે કે તેઓ માને છે કે ચીનનો ઉદય તેમના કારણે જ થયો છે, અને જો તેમણે WTO માં મદદ ન કરી હોત તો ચીન ક્યારેય આટલું આગળ વધી શક્યું ન હોત. આ દ્રષ્ટિકોણ ચીનના લોકોની સર્જનાત્મકતા, સખત મહેનત, અદમ્ય જુસ્સો અને વૈશ્વિક મંચ પર સ્પર્ધા કરવાની તેમની ધગશને ઓછો આંકી રહ્યો છે. ચીનને ભલે તકો મળી હોય, પરંતુ ભૂતકાળમાં અન્ય ઘણા દેશોને પણ આવી જ આંતરરાષ્ટ્રીય તકો મળી હતી, પરંતુ તેઓ ચીન જેટલો વિકાસ સાધી શક્યા નથી અથવા તો વૈશ્વિક સત્તા તરીકે ઉભરી શક્યા નથી. આ દર્શાવે છે કે ચીનની સફળતા માત્ર બાહ્ય મદદને કારણે નથી, પરંતુ તેના આંતરિક ગુણો અને નીતિઓને કારણે પણ છે.
તાજેતરમાં, યુરોપિયન દેશો અને કેનેડા પર અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા Tariffs અને Greenland જેવા મુદ્દાઓ પરના નિવેદનો પણ આ જ વાતનો સંકેત આપે છે. અમેરિકા અચાનક પોતાના પરંપરાગત સહયોગીઓ પાસેથી પોતાનો સપોર્ટ પાછો ખેંચી રહ્યું છે અને એકપક્ષીય નિર્ણયો લઈ રહ્યું છે. આનાથી યુરોપિયન દેશોમાં ચિંતા વધી છે. ફ્રાન્સ જેવા દેશો હવે અન્ય યુરોપિયન દેશોને Nuclear umbrella પ્રદાન કરવાની વાત કરી રહ્યા છે, જો અમેરિકા પોતાની સૈન્ય હાજરી ઘટાડે અથવા NATO માંથી તેનું સમર્થન ઓછું કરે. આ ઘટનાક્રમો દર્શાવે છે કે અમેરિકા પોતાના હિતો માટે કેટલું સ્વાર્થી બની શકે છે, ભલે પછી તેના માટે તેના જૂના મિત્રોને પણ તકલીફ પડે.
ચીન આ તમામ ઘટનાક્રમોનો આનંદ માણી રહ્યું છે, કારણ કે અમેરિકી અધિકારીઓ દ્વારા આપવામાં આવેલા આવા નિવેદનો ચીનના નરેટિવને મજબૂત બનાવે છે અને તેને મફતમાં PR (પબ્લિક રિલેશન્સ) મળી રહે છે. ચીન લાંબા સમયથી એવું દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે કે અમેરિકા એક ભરોસાપાત્ર ભાગીદાર નથી અને તે ફક્ત પોતાના ફાયદા માટે જ સંબંધો જાળવી રાખે છે. આ નિવેદનો ચીનની આ દલીલને પુષ્ટિ આપે છે.
વૈશ્વિક કૂટનીતિ અને ભારત માટેના પડકારો
આવી સ્પષ્ટ અને સીધી વાત કૂટનીતિના દ્રષ્ટિકોણથી ઘણીવાર નુકસાનકારક હોય છે. કુશળ રાજદ્વારીઓ હંમેશા શબ્દોને તોળી-માપીને બોલે છે જેથી કોઈ ગેરસમજ ન થાય અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો બગડે નહીં. પરંતુ, અમેરિકી અધિકારી દ્વારા આપવામાં આવેલું આ નિવેદન, ભલે તે કૂટનીતિને નુકસાન પહોંચાડે, પણ એક રીતે તે દુનિયાને અમેરિકાના વાસ્તવિક ઈરાદાઓ વિશે પ્રમાણિકતાથી જણાવે છે, જે આપણા માટે ફાયદાકારક છે. ભારત જેવા દેશોને અમેરિકાની સાચી માનસિકતા સમજવામાં મદદ મળે છે અને તે મુજબ પોતાની નીતિઓ ઘડવામાં સરળતા રહે છે.
આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ પાઠ છે. ભારતે પોતાની આર્થિક વૃદ્ધિ અને વૈશ્વિક ભૂમિકા માટે આત્મનિર્ભરતા પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. અમેરિકા સાથેના સંબંધો જાળવી રાખીને પણ, ભારતે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને સર્વોચ્ચ પ્રાધાન્ય આપવું પડશે અને પોતાની શક્તિ વધારવા માટે સક્રિયપણે પ્રયાસો કરવા પડશે. આનો અર્થ એ પણ થાય છે કે ભારતે પોતાની મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતા વધારવી પડશે, આંતરિક સુધારા કરવા પડશે, રીસર્ચ અને ડેવલપમેન્ટ માં રોકાણ કરવું પડશે અને પોતાના વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને મજબૂત બનાવવું પડશે. ભારતે એ ભૂલમાંથી શીખવું પડશે કે ચીને ૨૦ વર્ષ પહેલા જે રિફોર્મ્સ કરીને પોતાની ઇકોનોમીને બુસ્ટ આપી હતી, તેવા રિફોર્મ્સ આપણે ત્યારે કરી શક્યા નહોતા.
ભવિષ્યમાં, ભારતને એવી રીતે વિકાસ સાધવો પડશે કે તે કોઈપણ દેશના વર્ચસ્વનો ભોગ ન બને, પરંતુ પોતાની સ્વતંત્ર અને મજબૂત વૈશ્વિક ઓળખ બનાવી શકે. ભારતે બહુધ્રુવીય વિશ્વ વ્યવસ્થામાં પોતાની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવવી પડશે, વૈશ્વિક ભાગીદારીમાં વૈવિધ્યીકરણ કરવું પડશે અને પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવી પડશે. આ નિવેદનો ભારત માટે ચેતવણીરૂપ છે, જે દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક રાજકારણમાં કોઈ કાયમી મિત્ર કે દુશ્મન હોતા નથી, ફક્ત કાયમી હિતો હોય છે. ભારતે આ વાસ્તવિકતાને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાની ભવિષ્યની નીતિઓ ઘડવી પડશે અને એક મજબૂત રાષ્ટ્ર તરીકે ઉભરી આવવું પડશે.
નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.
