US નો સ્પષ્ટ સંકેત: ભારતને China જેવો ‘Rival’ નહીં બનવા દેવાય
તાજેતરમાં US ના ડેપ્યુટી વિદેશ મંત્રી દ્વારા આપવામાં આવેલા એક નિવેદને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે, જે ભૂલ US એ 20 વર્ષ પહેલા China સાથે કરી હતી, જેના કારણે China આજે US નો પ્રબળ પ્રતિસ્પર્ધી બની ગયો છે, તેવી ભૂલ ભારત સાથે કરવામાં આવશે નહીં. આ નિવેદનનો સીધો અર્થ એ છે કે, US ભારતને વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે ઉભરતા જોવા નથી માંગતું જે તેની સત્તાને પડકારી શકે.
અમેરિકી ડેપ્યુટી સેક્રેટરી ફોર સ્ટેટના આ શબ્દો ‘US won’t let India become a rival like China’ અમેરિકન મીડિયામાં પણ વ્યાપકપણે ચર્ચાઈ રહ્યા છે. આ નિવેદનનો વીડિયો સામે આવ્યા બાદ ઘણા ભારતીયોમાં ગુસ્સો જોવા મળ્યો છે, જ્યારે કેટલાક લોકો તેને US ની સ્વાભાવિક નીતિ માની રહ્યા છે. જોકે, અહીં મુદ્દો ભારતની પ્રગતિ માટે US ની જવાબદારીનો નથી, પરંતુ US ની નીતિગત વિચારસરણીનો છે: તેઓ ભારતને China જેવો પ્રબળ પ્રતિસ્પર્ધી બનવાની મંજૂરી આપશે નહીં. આ એક કડવી વાસ્તવિકતા છે કે US ત્રીજી મોટી વિશ્વશક્તિનો ઉદય ઈચ્છતું નથી.
G2 થી G3 સુધી: US નો વૈશ્વિક સત્તાનો દ્રષ્ટિકોણ
આપણા બધાને યાદ હશે કે, થોડા મહિના પહેલા US ના પૂર્વ પ્રમુખ Donald Trump એ G2 ની વાત કરી હતી. તેમનો વિચાર હતો કે G7 અને G20 ભલે પોતાની જગ્યાએ રહે, પરંતુ એક G2 હોવું જોઈએ જેમાં China અને US નો સમાવેશ થાય. આ મોડેલ મુજબ, China એશિયાના મોટાભાગના મામલાઓને સંભાળશે અને બાકીના વિશ્વ પર US નું વર્ચસ્વ રહેશે. જોકે, આ G2 મોડેલ હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે સફળ થયું નથી, પરંતુ US કોઈ પણ ભોગે ભવિષ્યમાં આ G2 ને G3 માં ફેરવવા માંગતું નથી. G3 માં US, India અને China એમ ત્રણેય શક્તિઓ સત્તા વહેંચણી કરતી હોય, તે US ને મંજૂર નથી.
US આ પ્રદેશમાં લાંબા સમય સુધી પોતાનું પ્રભુત્વ જાળવી રાખવા માંગે છે. તેઓ વધુ પાવર શેરિંગ કરવા માંગતા નથી. US ના અધિકારીનો વીડિયો આ વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે કે, ‘US won’t make the same mistake in India that it made with China 20 years ago’. આ નિવેદન US ની લાંબા ગાળાની ભૂરાજકીય વ્યૂહરચના દર્શાવે છે.
20 વર્ષ પહેલાની ‘ભૂલ’ અને China નો ઉદય
અહીં સવાલ ઉભો થાય છે કે, US એ China સાથે કઈ ભૂલ કરી હતી? વર્ષ 2000 ની આસપાસ, US એ China ને World Trade Organization (WTO) માં પ્રવેશ અપાવવામાં મદદ કરી. આનાથી China વૈશ્વિક વેપારમાં વધુ સંકળાઈ ગયું અને તેની GDP growth rate રેકોર્ડ ગતિએ આગળ વધી. China એ દસ ટકાના દરે વૃદ્ધિ કરી, જેના પરિણામે આજે તે nominal GDP ના મામલે US સાથે ઝડપથી સ્પર્ધા કરી રહ્યું છે. અનુમાન છે કે, આગામી એક કે દોઢ દાયકામાં China, US ને પણ પાછળ છોડી શકે છે.
આની સરખામણીમાં, ભારત હાલમાં ઘણું પાછળ છે. આપણે હજુ 5 trillion dollar અને પછી 7 trillion dollar economy બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ. આમાં ઘણો સમય લાગશે. પરંતુ US ની દૂરંદેશી જુઓ: તેઓ અત્યારથી જ આયોજન કરી રહ્યા છે કે, ભારતની આ 4.5 trillion dollar economy (જે ભવિષ્યમાં 5 trillion ની થવાની છે) તેમને બહુ નજીક ન પહોંચે. US ભારતને Germany ની આસપાસ, એટલે કે 5 trillion dollar economy ના કદની આસપાસ જ રાખવા માંગે છે, જેથી તે US માટે સીધો પ્રતિસ્પર્ધી ન બને.
ભારતની આર્થિક સંભાવના અને US ની ચિંતા
જોકે, GDP ને Purchasing Power Parity (PPP) ના સંદર્ભમાં જોઈએ, તો China પહેલેથી જ US ને પાછળ છોડી ચૂક્યું છે, અને ભારતની PPP GDP લગભગ 20 trillion dollar ની આસપાસ છે. PPP ના સંદર્ભમાં ભારત અને US વચ્ચેનો તફાવત ઘણો ઓછો થઈ જાય છે. આ જ કારણ છે કે, હવે US Government ખુલ્લેઆમ કહી રહી છે, જે વાત અગાઉ દબાયેલા શબ્દોમાં કહેવાતી હતી, કે US ત્રીજી વિશ્વશક્તિ ઈચ્છતું નથી. તેઓ ભારતને એવી તકો નહીં આપવા દે જે China ને એક સમયે મળી હતી.
આમાં ક્યાંક આપણી પણ ભૂલ હોઈ શકે છે કે, આપણે અગાઉ સુધારા (reforms) ન કર્યા અને China 20 વર્ષ પહેલા જ મેન્યુફેક્ચરિંગને વેગ આપીને આગળ વધી ગયું. પરંતુ US ની સ્થિતિ એ છે કે, તે કોઈ પણ ભોગે વૈશ્વિક સ્તરે પોતાની સત્તા કોઈ ત્રીજી મહાશક્તિ સાથે વહેંચવા માંગતું નથી. US અધિકારીની ક્લિપમાં ફરીથી ભારપૂર્વક કહેવામાં આવ્યું છે: ‘India should understand we are not making the same mistakes India we made China 20 years ago. We are very much excited on focusing with India on the economic and commercial opportunities. But again, India should understand that we are not gonna make the same mistakes India that we made with China 20 years ago in terms saying, oh, you know, we are gonna let you commercialize ever.’
આનો અર્થ એ છે કે, US એ સુનિશ્ચિત કરશે કે China ની જેમ ભારત પણ પોતાના દેશમાં બજારો વિકસાવીને પછી US સાથે સ્પર્ધા ન કરે. China એ ઘણી જગ્યાએ chip manufacturing, electronics manufacturing અને apps ના વિકાસમાં US ને હરાવવાનું શરૂ કર્યું છે. ઘણી US કંપનીઓ હવે China ની apps ના વિચારોની નકલ કરી રહી છે. US નથી ઈચ્છતું કે ભવિષ્યમાં ભારત સાથે પણ આવું થાય.
ભારતની અદમ્ય સંભાવના: લોકશાહી અને માનવ સંસાધન
આખરે, ભારત પાસે વિશાળ વસ્તી છે. ભારતીયો આજે યુરોપ અને US માં ઘણી પશ્ચિમી કંપનીઓનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે. આ જ પ્રતિભા ભારતમાં જન્મે છે. જો આપણે અહીં મૂળભૂત સુવિધાઓ સુધારીએ, રહેણીકરણીની સ્થિતિમાં સુધારો કરીએ, સ્વચ્છતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીએ, કાયદાનું શાસન (rule of law) વધુ મજબૂત કરીએ અને સાથે જ પગારમાં સુધારો કરીએ, તો કોણ ભારતની બહાર જઈને કામ કરવા ઈચ્છશે? કોઈને પણ જાતિવાદનો સામનો કરવા કે નવી જગ્યાએ જીવન ફરીથી શરૂ કરવા જવું ન ગમે. લોકો સ્વાભાવિક રીતે પોતાના દેશમાં જ રહેવા ઈચ્છશે.
ભારત પાસે ઘણી મોટી સંભાવના છે, કદાચ કેટલાક કિસ્સાઓમાં China કરતા પણ વધારે. કારણ કે China મૂળભૂત રીતે એક સામ્યવાદી એક પક્ષીય દેશ છે, જ્યાં જ્યારે પણ સત્તા પલટો થશે, ત્યારે આખી સિસ્ટમ એકસાથે પડી ભાંગશે. ભારત પાસે લોકશાહીનો મોટો ફાયદો છે. જો કોઈ વડાપ્રધાન કે નેતાથી લોકો નાખુશ હોય, તો મહત્તમ પાંચ વર્ષ રાહ જોવાની હોય છે. તમે મતદાન કરો છો અને કોઈ રાજકીય કટોકટી વિના એક નવી સરકાર સત્તામાં આવી જાય છે. આ ઉપરાંત, China ની સરખામણીમાં ભારતમાં English વધુ બોલાય છે અને Indian Ocean ના કારણે ભારત એક વધુ સુસંગત (well-connected) દેશ છે.
US ભારતની આ સંભાવનાને સ્પષ્ટપણે જોઈ શકે છે. તેથી જ તેઓ કહી રહ્યા છે કે, Trump ની કોશિશ એ છે કે, ભવિષ્યમાં ભારત સાથે જે trade deal થશે, તે એવી હોવી જોઈએ કે US 20 વર્ષ પહેલા China સાથે જે ભૂલ કરી હતી, તે ફરીથી ન દોહરાવે.
US ની અહંકાર અને China નો પ્રતિભાવ
અહીં એ પણ કહેવું પડશે કે, US વિચારે છે કે China ને તો અમે જ બનાવ્યું છે. જો અમે ન હોત તો China આજે આ સ્થિતિમાં ન હોત. આ એક પ્રકારનો અહંકાર છે. US ક્યાંક ને ક્યાંક China ના લોકોની સર્જનાત્મકતા, તેમની સખત મહેનત અને વૈશ્વિક મંચ પર સ્પર્ધા કરવાની તેમની ધગશને ઓછો આંકી રહ્યું છે. હા, તેમને તકો આપવામાં આવી હતી, પરંતુ ભૂતકાળમાં અન્ય દેશોને પણ તકો મળી હતી, તેઓ China બન્યા નથી.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, જ્યારે US ના ડેપ્યુટી વિદેશ મંત્રીએ આ નિવેદન આપ્યું, ત્યારે ભારતમાં China ના પ્રવક્તાએ આ અંગે પ્રતિક્રિયા આપી. તેમણે લખ્યું: ‘Enemy of USA risky; Friend of USA fatal.’ આ વાસ્તવમાં Henry Kissinger નો એક જૂનો અવતરણ છે: ‘It may be dangerous to be America’s enemy, but to be America’s friend, it’s fatal.’
હવે અહીં સવાલ થાય કે યુરોપિયન દેશો, કેનેડાનું શું? તાજેતરમાં આપણે જોયું કે, કેવી રીતે US એ તેમના પર tariffs લગાવ્યા અને હવે તેમને Greenland કબજે કરવા જેવી ધમકીઓ આપી રહ્યું છે. આ પણ આઘાતજનક છે, કારણ કે તેઓ એક સમયે US પર ખૂબ નિર્ભર બની ગયા હતા. હવે અચાનક US પોતાનો સપોર્ટ પાછો ખેંચી રહ્યું છે. આજે France અન્ય યુરોપિયન દેશોને કહી રહ્યું છે કે, જો US પોતાની સૈન્ય ઉપસ્થિતિ ઘટાડે તો પણ અમે તમને અમારા ન્યુક્લિયર અમ્બ્રેલા હેઠળ સુરક્ષિત રાખીશું.
ડિપ્લોમસી અને સ્પષ્ટતાનો દ્વિધા
ચાઈના સ્વાભાવિક રીતે US અધિકારીઓ દ્વારા આપવામાં આવેલા આ તમામ નિવેદનોનો આનંદ લઈ રહ્યું છે. તેમના માટે આ એક મફત PR (Public Relations) સમાન છે. US ના અધિકારીઓ પોતાના નિવેદનોથી જ તેમનો વર્ણન (narrative) ચલાવી રહ્યા છે. અહીં તમે સમજી શકો છો કે રાજદ્વારી (diplomacy) કેટલી મહત્વની હોય છે. રાજદ્વારી અધિકારીઓ, જેમને બોલતા પહેલા તોલતા આવડે છે, તેઓ ક્યારેય આવા નિવેદનો આપતા નથી.
પરંતુ ઓછામાં ઓછું, હું અહીં કહીશ કે, આખરે તેઓ જે તેમના મનમાં છે, તે પ્રામાણિકપણે દુનિયાને કહી રહ્યા છે. આ આપણા માટે સારું છે, કારણ કે આપણે હવે US ના વાસ્તવિક ઈરાદાઓ જાણી શકીએ છીએ. જોકે, આનાથી US diplomacy ને ચોક્કસ નુકસાન થાય છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ શીખ છે કે, ભવિષ્યમાં તેની વિદેશ નીતિ અને આર્થિક વિકાસની દિશા કેવી હોવી જોઈએ. આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં કોઈ કાયમી મિત્ર કે દુશ્મન હોતા નથી, પરંતુ કાયમી હિતો હોય છે. ભારતને પોતાના હિતોને પ્રાધાન્ય આપવાની અને વૈશ્વિક સ્તરે પોતાની શક્તિને મજબૂત કરવાની જરૂર છે, ભલે ગમે તે પડકારો આવે.
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ પર તમારા શું વિચારો છે? US ના આ વલણ અંગે તમે શું માનો છો? કૃપા કરીને તમારા મંતવ્યો comment section માં શેર કરો. અમે તમારા વિચારો જાણવા ઉત્સુક છીએ.
નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.
