Sarvam AI: ભારતનું પ્રથમ Sovereign AI જેણે Google Gemini અને ChatGPT ને આપી ટક્કર – શું છે ભારતની નવી AI Strategy?

આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (Artificial Intelligence – AI) ની દુનિયામાં અત્યાર સુધી પશ્ચિમના દેશો અને મોટી ટેક કંપનીઓ જેવી કે OpenAI અને Google નો દબદબો રહ્યો છે. પરંતુ હવે ભારતે આ Global AI Race માં એક મજબૂત એન્ટ્રી કરી છે. ભારતના બેંગલુરુ સ્થિત એક AI Startup એ “Sarvam AI” નામનું મોડલ રજૂ કર્યું છે, જેણે વિશ્વના દિગ્ગજ AI મોડલ્સને પણ વિચારતા કરી દીધા છે. આ માત્ર એક નવું સોફ્ટવેર નથી, પરંતુ ભારતની “Sovereign AI” (સાર્વભૌમ AI) બનવાની દિશામાં એક ઐતિહાસિક Strategic Shift છે.

અહેવાલો અનુસાર, Sarvam AI એ ઇન્ટરનલ બેન્ચમાર્કિંગ ટેસ્ટ્સમાં Google ના Gemini અને OpenAI ના ChatGPT જેવા major global models ને પાછળ છોડી દીધા છે, ખાસ કરીને Optical Character Recognition (OCR) જેવી ટેકનોલોજીમાં. આ રિપોર્ટમાં આપણે Sarvam AI શું છે, તે કઈ રીતે ભારત માટે ગેમ ચેન્જર સાબિત થશે અને Sovereign AI નું મહત્વ શું છે તે વિશે વિગતવાર વાત કરીશું.

શું છે Sarvam AI? (What is Sarvam AI?)

Sarvam AI એ બેંગલુરુ સ્થિત એક AI startup છે જે ખાસ કરીને ભારત માટે Foundational Models બનાવી રહ્યું છે. “સર્વમ” (Sarvam) શબ્દ સંસ્કૃત ભાષામાંથી લેવામાં આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે “બધું” અથવા “સર્વ” (everything or all). આ નામ જ સૂચવે છે કે આ AI મોડલ વિવિધ ભાષાઓ અને ડોમેન્સ (domains) માં વ્યાપક કાર્યો કરવા માટે ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યું છે.

આ startup એ દાવો કર્યો છે કે તેણે ભારતની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને એક એવું AI ecosystem તૈયાર કર્યું છે જે માત્ર global models ની નકલ નથી, પરંતુ પરફોર્મન્સમાં તેમનાથી ચડિયાતું પણ છે. આ પહેલને ભારતની “First Credible Sovereign AI” તરીકે ઓળખવામાં આવી રહી છે.

Sarvam AI ના મુખ્ય બે કમ્પોનન્ટ્સ (Key Components)

Sarvam AI ની સફળતાના પાયામાં બે મહત્વપૂર્ણ ટેકનોલોજીકલ ફીચર્સ રહેલા છે: Sarvam Vision અને Bulbul v3.

Sarvam Vision અને OCR માં શ્રેષ્ઠતા

આ મોડલની સૌથી મોટી ખાસિયત તેની Optical Character Recognition (OCR) ક્ષમતા છે. સામાન્ય રીતે, જ્યારે આપણે કોઈ ડોક્યુમેન્ટ સ્કેન કરીએ છીએ અથવા ઈમેજ અપલોડ કરીએ છીએ, ત્યારે AI તેને ટેક્સ્ટમાં કન્વર્ટ કરે છે. Sarvam Vision એ આ કામગીરીમાં ગ્લોબલ જાયન્ટ્સને પાછળ છોડી દીધા છે.

• Better Performance: Sarvam એ દાવો કર્યો છે કે તેનું OCR performance ગ્લોબલ મોડલ્સ જેમ કે ChatGPT, Google Gemini અને Claude કરતા વધુ સારું છે.

• Benchmark Scores: ડેટા અનુસાર, Sarvam Vision એ OCR Bench પર 84.3% એક્યુરસી (accuracy) હાંસલ કરી છે, જ્યારે Gemini 3 Pro અને Deepseek જેવા મોડલ્સ આ આંકડાથી પાછળ છે.

• Document Recognition: OmniDoc Bench પર Sarvam Vision એ 93.28% નો સ્કોર નોંધાવ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે તે ડોક્યુમેન્ટ્સ સમજવામાં કેટલું પાવરફુલ છે.

• Indian Context: આ મોડલની ખાસિયત એ છે કે તે ભારતની જટિલતાઓને સમજે છે. તે “Poor Quality Scans” અને “Legacy Documents” (જૂના દસ્તાવેજો) ને પણ સરળતાથી વાંચી શકે છે. તે મલ્ટીપલ સ્ક્રિપ્ટ્સ (lipis) અને મિક્સ્ડ લેંગ્વેજ (mixed languages) ને પણ સપોર્ટ કરે છે, જે ભારતીય સરકારી દસ્તાવેજોમાં સામાન્ય છે.

Bulbul v3: ભારતનો અવાજ (Voice of India)

બીજો મહત્વનો ભાગ છે Bulbul v3, જે એક Text-to-Speech (TTS) મોડલ છે.

• Linguistic Diversity: આ મોડલ ખાસ કરીને ભારતીય ભાષાઓ પર ફોકસ કરે છે. તે હાલમાં 22 અનુસૂચિત ભારતીય ભાષાઓ (Scheduled Indian Languages) ને સપોર્ટ કરવાનો પ્લાન ધરાવે છે.

• Voices and Accents: હાલમાં તેમાં 35 જેટલા અલગ-અલગ અવાજો (Voices) ઉપલબ્ધ છે અને તે વિવિધ ભારતીય ઉચ્ચારો (accents) અને બોલીઓ (dialects) ને હેન્ડલ કરી શકે છે.

• Historical Texts: એક આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે તે 1800 ના દાયકાના ઐતિહાસિક લખાણો (Historical Texts) ને પણ સપોર્ટ કરે છે, જે ભારતના જૂના રેકોર્ડ્સને ડિજિટાઈઝ કરવામાં મદદરૂપ થશે.

આ મોડેલને 3 Billion Parameter Vision Language Model પર બનાવવામાં આવ્યું છે, જે ભારતીય ડેટા રિયાલિટી (Indian Data Realities) પર ઓપ્ટિમાઇઝ થયેલું છે, પશ્ચિમી ડેટા સેટ્સ પર નહીં.

Sovereign AI એટલે શું અને ભારત માટે તે કેમ જરૂરી છે? (Why Sovereign AI Matters?)

જ્યારે આપણે “Sovereign AI” ની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે તેનો અર્થ માત્ર એક નવું સોફ્ટવેર બનાવવું નથી. જેમ કોઈ દેશની પોતાની પરમાણુ શક્તિ (Nuclear Capabilities) કે સ્પેસ પ્રોગ્રામ (Space Capability) હોય છે, તેમ AI પણ હવે એક Strategic Asset છે.

Sovereign AI ની વ્યાખ્યા: સાદી ભાષામાં કહીએ તો, Sovereign AI એટલે એવું AI મોડલ જે:

1. Domestic Data: દેશના પોતાના ડેટા પર ટ્રેઈન થયેલું હોય.

2. Infrastructure: દેશના પોતાના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (servers/hardware) પર હોસ્ટ થયેલું હોય.

3. Governance: જે દેશના કાયદાઓ અને પ્રાથમિકતાઓ (National Laws and Priorities) અનુસાર કામ કરતું હોય.

ભારત માટે આ કોન્સેપ્ટ એટલા માટે મહત્વનો છે કારણ કે અત્યાર સુધી આપણે US અથવા અન્ય દેશોના AI મોડલ્સ પર નિર્ભર હતા. જો US કોઈ AI મોડલ બનાવે છે, તો તે તેમના ડેટા પર આધારિત તેમનું Sovereign AI છે. ભારત હવે data sovereignty, compute sovereignty અને model control પર ફોકસ કરી રહ્યું છે.

વિદેશી નિર્ભરતા અને Data Colonization નો ખતરો

નિષ્ણાતોના મતે, ભવિષ્યમાં “Data Colonization” નો ખતરો ઉભો થઈ શકે છે. જેમ ભૂતકાળમાં કાચા માલ (raw material) માટે કોલોનીઝ બનાવવામાં આવી હતી, તેમ ભવિષ્યમાં ડેટા માટે કોલોનીઝ બની શકે છે.

• Security Risks: જો આપણે વિદેશી AI APIs પર નિર્ભર રહીએ, તો ડેટા શેરિંગ સાથે National Security Risks સંકળાયેલા રહે છે.

• Strategic Autonomy: જો ભારત AI ટેકનોલોજી માટે બીજા પર નિર્ભર રહેશે, તો તે dependence નો ઉપયોગ ટ્રેડ ડીલ્સ (trade deals) અને ડિપ્લોમેટિક ફાયદાઓ માટે થઈ શકે છે. ભારત AI ના ક્ષેત્રમાં પણ “આત્મનિર્ભર” (Atmanirbhar) બનવા માંગે છે.

• Global Ecosystem: US પાસે OpenAI છે, યુરોપ પાસે AI sovereignty માટે Mistral જેવા પ્રયાસો છે, અને ચીન પાસે પોતાનું domestic AI stack છે. હવે ભારત પણ Sarvam AI દ્વારા આ લીગમાં જોડાઈ રહ્યું છે.

ભારતીય ભાષાઓ અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતા (Cultural and Linguistic Focus)

Global Models જેમ કે ChatGPT ઘણીવાર ભારતીય ભાષાઓને પૂરતું મહત્વ આપતા નથી અથવા તેને યોગ્ય રીતે હેન્ડલ કરી શકતા નથી. આને કારણે “Cultural and Linguistic Marginalization” ઉભું થાય છે.

• The Gap: ધારો કે તમે ઓડિશાના વતની છો અને ઓડિયા ભાષામાં આઉટપુટ માંગો છો, તો ગ્લોબલ મોડલ્સ ઘણીવાર સચોટ જવાબ આપી શકતા નથી.

• Non-English Speakers: ભારતના 90% લોકો અંગ્રેજી બોલતા નથી (Non-English speakers). જો AI ને માત્ર અંગ્રેજી પૂરતું સીમિત રાખવામાં આવે, તો તેનો લાભ સામાન્ય જનતા સુધી પહોંચી શકે નહીં.

• Inclusive Model: Sarvam AI ભારતીય ભાષાઓને “Primary Data” તરીકે ટ્રીટ કરે છે, નહીં કે સેકન્ડરી. તે ભારતની dialect diversity (બોલીઓની વિવિધતા) ને પણ ધ્યાનમાં રાખે છે, જે ગ્લોબલ મોડલ્સ ઇગ્નોર કરે છે.

ગવર્નન્સ અને ઈકોનોમી પર અસર (Impact on Governance & Economy)

Sarvam AI માત્ર એક technological innovation નથી, પરંતુ તે ભારતના ગવર્નન્સ મોડલને બદલવાની તાકાત રાખે છે.

1. Digitization of Records: ભારતમાં જમીનના રેકોર્ડ્સ (land records), કોર્ટના દસ્તાવેજો અને સરકારી ફાઈલો પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં હોય છે. Sarvam Vision આવા દસ્તાવેજોને ઝડપથી ડિજિટાઈઝ કરી શકે છે.

2. Public Service Delivery: વોઈસ-બેઝ્ડ (Voice-based) સિસ્ટમ દ્વારા સરકારી સેવાઓ છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચાડી શકાશે, જે Citizen-Centric Services ને પ્રોત્સાહન આપશે.

3. Job Creation: ડોમેસ્ટિક AI ઈકોસિસ્ટમ વિકસવાથી ભારતમાં હાઈ-સ્કિલ્ડ ટેક જોબ્સ (High-skilled tech jobs) ઉભી થશે. ભારત માત્ર “Skilled Labor Force” નો પ્રોવાઈડર નહીં, પરંતુ ક્રિએટર બનશે.

4. Legal Tech: કોર્ટ અને કાયદાકીય ક્ષેત્રમાં અનુવાદ અને દસ્તાવેજીકરણ સરળ બનશે.

ગ્લોબલ જાયન્ટ્સ સામે પડકાર અને મર્યાદાઓ (Challenges vs Global Giants)

જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે હજુ પણ ગ્લોબલ પ્લેયર્સ અમુક બાબતોમાં આગળ છે. Mint ના રિપોર્ટ મુજબ, ગ્લોબલ મોડલ્સ પાસે Massive Data Sets, Large Scale Computing Infrastructure અને વર્ષોનું Optimization છે, જેનો તેમને ફાયદો મળે છે.

• Global Reach: ગ્લોબલ મોડલ્સનું સ્કેલ (scale) અને રીચ (reach) હાલમાં ખૂબ વધારે છે.

• Infrastructure: ભારત હજુ AI ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ડેવલપિંગ સ્ટેજ પર છે.

• Ethical Use & Bias: AI ના ઉપયોગ સાથે સંકળાયેલા પ્રશ્નો જેમ કે Governance, ethical use, અને bias mitigation એ ભારત માટે પણ પડકારરૂપ રહેશે.

છતાં, Sarvam AI એ જે શરૂઆત કરી છે તે આશાસ્પદ છે. તેના પ્રારંભિક ટ્રાયલ્સમાં Summarization, Translation અને Domain Specific Question Answering માં મજબૂત પરિણામો જોવા મળ્યા છે.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

Sarvam AI નો ઉદય એ ભારત માટે એક મોટી ઉપલબ્ધિ છે. તે દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર ટેકનોલોજીનો વપરાશકર્તા (User) નથી, પરંતુ નિર્માતા (Core AI Builder) બની રહ્યું છે. જે રીતે ભારતે UPI દ્વારા ડિજિટલ પેમેન્ટમાં ક્રાંતિ કરી, તે જ રીતે Sovereign AI દ્વારા ભારત Global South અને લોકશાહી દેશો માટે એક લીડર બની શકે છે.

ભારતની સ્ટ્રેટેજી સ્પષ્ટ છે: સંવેદનશીલ ડેટાને ભારતમાં રાખવો, પ્રાદેશિક ભાષાઓને સપોર્ટ કરવો અને પ્રાઈવસી પ્રોટેક્શનને મજબૂત બનાવવું. Sarvam AI આ તમામ બોક્સને ટીક કરે છે. જો આ દાવાઓ સ્વતંત્ર ચકાસણીમાં ખરા ઉતરશે, તો ભારત પાસે ટૂંક સમયમાં એવું AI પ્લેટફોર્મ હશે જે “Built for Indian Needs, Indian Contexts and Indian Users” હશે.

આવનારા સમયમાં એ જોવું રસપ્રદ રહેશે કે ભારતનું આ Sovereign AI ગ્લોબલ માર્કેટમાં કેવી રીતે પોતાની જગ્યા બનાવે છે અને Google કે OpenAI જેવા જાયન્ટ્સ આ હરીફાઈને કેવી રીતે લે છે.