પાકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન ‘ઓપન વોર’: ‘ગઝબ લિલ-હક’ ઓપરેશન અને વૈશ્વિક પડઘા

પાકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન સંઘર્ષની નવી પરાકાષ્ઠા

આજે, 27 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ, પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના દાયકાઓ જૂના સરહદી વિવાદે ‘ઓપન વોર‘ (Open War) નું ભયાવહ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે, જેના કારણે દક્ષિણ એશિયામાં તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. પાકિસ્તાને અફઘાનિસ્તાન સામે એક મોટા લશ્કરી ઓપરેશન, ‘ઓપરેશન ગઝબ લિલ-હક‘ (Operation Ghazab Lil-haq) ની જાહેરાત કરી છે, જેમાં કાબુલ (Kabul), કંધાર (Kandahar) અને પાકતિયા (Paktia) સહિત અનેક અફઘાન શહેરોમાં લક્ષ્યાંકિત હવાઈ હુમલાઓ કરવામાં આવ્યા છે. આ કાર્યવાહી, ઇસ્લામાબાદ (Islamabad) અનુસાર, અફઘાનિસ્તાન તરફથી થયેલી “અણઉશ્કેરણીજનક આક્રમકતા” નો પ્રતિકાર છે.

સંઘર્ષના આ તાજેતરના વધારાએ પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને વૈશ્વિક સુરક્ષા માટે ગંભીર ચિંતાઓ ઊભી કરી છે. બંને પક્ષોએ ભારે જાનહાનિનો દાવો કર્યો છે, જોકે આંકડાઓ એકબીજાથી અલગ પડે છે. પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ પ્રધાન ખ્વાજા આસિફ (Khawaja Asif) એ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે, “અમારી ધીરજ ખૂટી ગઈ છે. હવે અમારી અને તમારી વચ્ચે ખુલ્લું યુદ્ધ છે.” આ નિવેદન આ વિવાદની ગંભીરતા દર્શાવે છે, જે બ્રિટિશ યુગથી ચાલતી ‘દુરાન્ડ લાઇન‘ (Durand Line) ના અસ્વીકૃત સીમાંકનમાં ઊંડા મૂળ ધરાવે છે.

“ગઝબ લિલ-હક” ઓપરેશન અને તાલિબાનનો પ્રતિકાર

પાકિસ્તાન દ્વારા ગુરુવારે મોડી રાત્રે શરૂ કરાયેલ ‘ઓપરેશન ગઝબ લિલ-હક’ માં પાકિસ્તાન એરફોર્સ (Pakistan Air Force – PAF) દ્વારા કાબુલ, કંધાર અને પાકતિયા પ્રાંતોમાં તાલિબાનના સંરક્ષણ લક્ષ્યો પર હવાઈ હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા. પાકિસ્તાની અધિકારીઓએ દાવો કર્યો છે કે આ હુમલાઓમાં 133 અફઘાન તાલિબાન (Afghan Taliban) ઓપરેટિવ્સ માર્યા ગયા છે અને 200 થી વધુ ઘાયલ થયા છે. વધુમાં, 27 તાલિબાન ચોકીઓ નષ્ટ કરવામાં આવી છે અને 9 પર કબજો કરવામાં આવ્યો છે. આ ઓપરેશનમાં દારૂગોળાના ડેપો, બ્રિગેડ અને કોર્પ્સ હેડક્વાર્ટર, લોજિસ્ટિક્સ બેઝ અને અન્ય લશ્કરી માળખાકીય સુવિધાઓનો નાશ કરવામાં આવ્યો હોવાનો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે.

બીજી તરફ, અફઘાનિસ્તાનના તાલિબાન શાસિત સંરક્ષણ મંત્રાલયે પાકિસ્તાનની કાર્યવાહીને અફઘાન સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન ગણાવી છે અને વળતો પ્રહાર કર્યો છે. અફઘાન તાલિબાને દાવો કર્યો છે કે ગુરુવારે રાત્રે તેમના દળોએ 19 પાકિસ્તાની લશ્કરી ચોકીઓ અને 2 બેઝ પર કબજો કર્યો હતો, જેમાં 55 પાકિસ્તાની સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. અફઘાન સુરક્ષા સૂત્રોએ તો પાકિસ્તાનનું એક F-16 ફાઇટર જેટ (F-16 fighter jet) તોડી પાડવાનો પણ દાવો કર્યો છે, જોકે પાકિસ્તાન દ્વારા તેની કોઈ તાત્કાલિક પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી. તાલિબાનના પ્રવક્તા ઝબીહુલ્લાહ મુજાહિદ (Zabihullah Mujahid) એ પુષ્ટિ કરી છે કે પાકિસ્તાની હવાઈ હુમલા કાબુલ, કંધાર અને પાકતિયામાં થયા હતા, પરંતુ તેમણે કોઈ જાનહાનિ થઈ હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

આ સંઘર્ષમાં બંને પક્ષો દ્વારા ડ્રોન (Drones) અને આધુનિક આર્ટિલરીનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જે યુદ્ધની તીવ્રતા દર્શાવે છે. પાકિસ્તાને અફઘાનિસ્તાન પર તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન (Tehreek-e-Taliban Pakistan – TTP) અને ઇસ્લામિક સ્ટેટ – ખોરાસાન પ્રાંત (Islamic State – Khorasan Province – IS-K) જેવા આતંકવાદી સંગઠનોને આશ્રય આપવાનો અને પાકિસ્તાનમાં હુમલાઓ શરૂ કરવા માટે તેમની જમીનનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવાનો આરોપ મૂક્યો છે. આ આરોપોને કાબુલે હંમેશા નકારી કાઢ્યા છે. પાકિસ્તાનમાં 2025માં આતંકવાદી ઘટનાઓમાં ચાર ગણો વધારો જોવા મળ્યો હતો, જેમાં 2,425 ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી, જેણે ઇસ્લામાબાદની ધીરજની હદ વટાવી દીધી હતી. ખાસ કરીને, 6 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ ઇસ્લામાબાદની એક મસ્જિદમાં થયેલા આત્મઘાતી હુમલામાં 32 લોકો માર્યા ગયા અને 170 ઘાયલ થયા હતા, જે આ તાજેતરના ઉગ્રતાનું તાત્કાલિક કારણ બન્યું હતું.

દુરાન્ડ લાઇન: વિવાદનું મૂળ અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ

પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના વર્તમાન સંઘર્ષના મૂળ 1893 માં નિર્ધારિત દુરાન્ડ લાઇન માં રહેલા છે. આ લાઇન બ્રિટિશ ઇન્ડિયાના વિદેશ સચિવ સર મોર્ટિમર દુરાન્ડ (Sir Mortimer Durand) અને અફઘાનિસ્તાનના અમીર અબ્દુર રહેમાન ખાન (Abdur Rahman Khan) વચ્ચેના કરાર દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. 2,640 કિલોમીટર (1,640 માઇલ) લાંબી આ સરહદ પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના પ્રભાવના ક્ષેત્રોને સીમાંકિત કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી, પરંતુ અફઘાનિસ્તાને તેને ક્યારેય ઔપચારિક રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ તરીકે સ્વીકારી નથી.

આ લાઇન પશ્તૂન (Pashtun) વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોને વિભાજિત કરે છે, જેના કારણે સરહદની બંને બાજુએ રહેતા આદિવાસી સમુદાયો વચ્ચે સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક સંબંધો જળવાઈ રહ્યા છે. 1947 માં પાકિસ્તાનની સ્થાપના પછી, અફઘાનિસ્તાન એકમાત્ર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (United Nations) સભ્ય હતું જેણે પાકિસ્તાનના સભ્યપદ વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું. ત્યારથી, દુરાન્ડ લાઇન બંને દેશો વચ્ચે તણાવનું મુખ્ય કારણ બની રહી છે. અફઘાનિસ્તાનનો તર્ક છે કે 1893નો કરાર બળજબરી હેઠળ કરવામાં આવ્યો હતો અને તે 100 વર્ષ માટે જ માન્ય હતો, જે 1993 માં સમાપ્ત થઈ ગયો છે. આ દલીલનો પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા (International Law) અને વિવિધ UN ઠરાવોનો હવાલો આપીને વિરોધ કરે છે, જે દુરાન્ડ લાઇનને કાયદેસર સરહદ તરીકે સમર્થન આપે છે.

છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં, દુરાન્ડ લાઇન પર ગતિવિધિઓ અને અથડામણો વધી છે. ઓક્ટોબર 2025 માં કતાર (Qatar) અને તુર્કી (Turkey) ની મધ્યસ્થી દ્વારા એક નાજુક યુદ્ધવિરામ (ceasefire) થયો હતો, પરંતુ ત્યારપછીની વાટાઘાટો કાયમી કરાર સુધી પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહી હતી. પાકિસ્તાન દ્વારા 2017 થી સરહદ પર વાડ બાંધવાની શરૂઆત કરવાથી પણ તણાવ વધ્યો છે. ઇસ્લામાબાદનો મુખ્ય આરોપ એ છે કે તાલિબાન શાસન TTP અને IS-K જેવા સંગઠનોને પાકિસ્તાન વિરુદ્ધ ઓપરેશન ચલાવવા માટે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાનો પ્રદાન કરી રહ્યું છે. આ આરોપોને કાબુલ દ્વારા સતત નકારવામાં આવ્યા છે, તેમ છતાં પાકિસ્તાનમાં આતંકવાદી હુમલાઓમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જેના કારણે પાકિસ્તાન આક્રમક વલણ અપનાવી રહ્યું છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયાઓ અને શાંતિ પ્રયાસો

પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના ઉગ્ર બનેલા સંઘર્ષ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. ઇરાન (Iran) એ બંને દેશો વચ્ચે મધ્યસ્થી કરવાની ઓફર કરી છે. ઇરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બઘાઈ (Esmaeil Baghaei) એ જણાવ્યું હતું કે, “અમને આ સ્થિતિની ચિંતા છે, અને અમને ચિંતિત થવાનો પૂરો અધિકાર છે, કારણ કે બંને દેશો અમારા પાડોશી અને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો છે. તેમની વચ્ચે કોઈપણ વધારો આ બે દેશોની બહાર પણ પરિણામો લાવશે.” ઇરાને સંવાદ, સંયમ અને રાજદ્વારી માધ્યમો દ્વારા મતભેદોનું નિરાકરણ લાવવાની હિમાયત કરી છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (United Nations) એ પણ આ સંઘર્ષ પર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, ખાસ કરીને નાગરિક જાનહાનિના અહેવાલો અને માનવતાવાદી સંકટની સંભાવનાને લઈને. તાલિબાન દ્વારા શાસિત અફઘાનિસ્તાન પહેલેથી જ વિશ્વના સૌથી મોટા માનવતાવાદી સંકટોમાંથી એકનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેમાં લાખો લોકો ખાદ્ય અસુરક્ષા અને વિસ્થાપનનો ભોગ બન્યા છે. 2025 માં પાકિસ્તાન અને ઇરાનમાંથી 2.6 મિલિયનથી વધુ અફઘાન (Afghan) નાગરિકો પાછા ફર્યા છે, જેનાથી દેશના સંસાધનો પર વધુ દબાણ આવ્યું છે. આ નવો સંઘર્ષ શરણાર્થીઓના પ્રવાહને વધુ વધારી શકે છે અને માનવતાવાદી સહાય પૂરી પાડવાના પ્રયાસોને અવરોધિત કરી શકે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ તત્કાળ ડી-એસ્કેલેશન અને નાગરિકોના રક્ષણ માટે હાકલ કરી છે. યુએસ (US) અને અન્ય પશ્ચિમી દેશો (Western Countries) આ પરિસ્થિતિ પર બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યા છે, કારણ કે આ સંઘર્ષ સમગ્ર પ્રદેશમાં આતંકવાદ વિરોધી પ્રયાસોને અસર કરી શકે છે અને અન્ય સંગઠનોને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.

ક્ષેત્રીય અને વૈશ્વિક અસરો: ભારત માટે પડકારો

‘ગ્લોબલ ભારત’ ના દૃષ્ટિકોણથી, પાકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન સંઘર્ષની ભારત પર સીધી અને પરોક્ષ બંને અસરો થઈ શકે છે. ભૌગોલિક રીતે ભારત અફઘાનિસ્તાન સાથે સરહદ વહેંચે છે (જોકે આ સરહદ પાકિસ્તાન-નિયંત્રિત કાશ્મીર વિસ્તારમાં છે). પાકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન સરહદ પર વધતો તણાવ દક્ષિણ એશિયામાં અસ્થિરતા લાવી શકે છે. ભારત હંમેશા અફઘાનિસ્તાનમાં શાંતિ અને સ્થિરતાનો હિમાયતી રહ્યું છે અને ત્યાં મોટા પાયે વિકાસ કાર્યોમાં રોકાણ કર્યું છે.

પ્રથમ, આ સંઘર્ષ પ્રાદેશિક સુરક્ષા (Regional Security) પર પ્રતિકૂળ અસર કરી શકે છે. જો આ યુદ્ધ વ્યાપક સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, તો તે આતંકવાદી જૂથોને આ પ્રદેશમાં વધુ સક્રિય થવા માટે તક પૂરી પાડી શકે છે. TTP અને IS-K જેવા જૂથોની વધતી પ્રવૃત્તિઓ ભારતની સુરક્ષા માટે પણ ખતરો બની શકે છે. પાકિસ્તાન દ્વારા અફઘાનિસ્તાન પર ભારત (India) સાથે કાવતરું કરવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે (જોકે આ દાવાઓ પાયાવિહોણા જણાય છે), જે પ્રાદેશિક ભૌગોલિક રાજકારણને વધુ જટિલ બનાવે છે.

બીજું, શરણાર્થી સંકટ (Refugee Crisis) એક મોટી ચિંતાનો વિષય છે. અફઘાનિસ્તાનમાંથી મોટા પાયે શરણાર્થીઓનો પ્રવાહ ઉભરી શકે છે, જે પાકિસ્તાન અને ઇરાનને અસર કરશે, પરંતુ લાંબા ગાળે ભારત સહિત અન્ય દેશો પર પણ દબાણ લાવી શકે છે. ભારત, એક મોટી લોકશાહી અને માનવતાવાદી રાષ્ટ્ર તરીકે, આવા સંકટના સંભવિત પરિણામો માટે તૈયાર રહેવું પડશે.

ત્રીજું, વેપાર અને જોડાણ (Trade and Connectivity) ના માર્ગો પર અસર થઈ શકે છે. અફઘાનિસ્તાન મધ્ય એશિયા સાથે ભારતના વેપાર માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રવેશદ્વાર છે. આ ક્ષેત્રમાં અસ્થિરતાથી ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (International North-South Transport Corridor – INSTC) જેવા પ્રોજેક્ટ્સને અસર થઈ શકે છે અને પ્રાદેશિક વેપાર અવરોધાઈ શકે છે, જે ભારતના આર્થિક હિતોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

ચોથું, ભૌગોલિક રાજકીય સમીકરણો (Geopolitical Equations) માં ફેરફારો આવી શકે છે. પાકિસ્તાનની પશ્ચિમી સરહદ પર વધતો તણાવ તેની સંરક્ષણ પ્રાથમિકતાઓને પૂર્વ દિશામાંથી પશ્ચિમ દિશા તરફ ખસેડી શકે છે, જે લાંબા સમયથી ભારતને લક્ષ્યમાં રાખીને રચવામાં આવી હતી. આનાથી પ્રાદેશિક શક્તિ સંતુલનમાં નવા સમીકરણો ઉભા થઈ શકે છે, જેના પર ભારતને નજીકથી નજર રાખવાની જરૂર પડશે.

ભવિષ્યની સંભાવનાઓ અને અનિશ્ચિતતા

પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના આ ઉગ્ર સંઘર્ષનું ભવિષ્ય અનિશ્ચિત છે. બંને પક્ષો દ્વારા જાહેર કરાયેલા નિવેદનો અને ઉગ્ર લશ્કરી કાર્યવાહીથી એવું લાગે છે કે ટૂંકા ગાળામાં પરિસ્થિતિ વધુ વણસી શકે છે. ઇરાન (Iran) દ્વારા મધ્યસ્થીની ઓફર એક સકારાત્મક પગલું છે, પરંતુ તે સફળ થશે કે કેમ તે કહેવું મુશ્કેલ છે, કારણ કે બંને દેશો વચ્ચેનો અવિશ્વાસ ઊંડો છે. ભૂતકાળમાં પણ શાંતિ વાટાઘાટો નિષ્ફળ રહી છે.

આ સંઘર્ષનો ઉકેલ રાજદ્વારી પ્રયાસો, આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ અને બંને દેશો દ્વારા સકારાત્મક પગલાં લેવામાં આવે તો જ શક્ય બનશે. જોકે, વર્તમાન પરિસ્થિતિ જોતાં, આ પ્રદેશમાં લાંબા ગાળાની અસ્થિરતાની શક્યતા વધુ પ્રબળ દેખાઈ રહી છે. આ સંઘર્ષના માનવતાવાદી પરિણામો ભયાવહ હોઈ શકે છે, જેમાં વધુ નિર્દોષ લોકોનો ભોગ લેવાય તેવી સંભાવના છે. દુરાન્ડ લાઇન, જેણે એક સમયે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પ્રભાવને સીમાંકિત કર્યો હતો, તે આજે બે પાડોશી રાષ્ટ્રો વચ્ચેના લોહિયાળ સંઘર્ષનું પ્રતિક બની રહી છે.

નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.