ભારતના ડિજિટલ લેન્ડસ્કેપમાં એક ક્રાંતિકારી ફેરફાર આવવા જઈ રહ્યો છે. ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયા (Social Media) પર વધતા જતા Deepfakes અને Fake News ના જોખમને પહોંચી વળવા માટે ભારત સરકાર (Government of India) એ કમર કસી લીધી છે. મિનિસ્ટ્રી ઓફ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ એન્ડ ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (MeitY) એ તાજેતરમાં Information Technology (Intermediary Guidelines and Digital Media Ethics Code) Amendment Rules, 2026 નોટિફાય કર્યા છે. આ નવા નિયમો આગામી 20 ફેબ્રુઆરી, 2026 થી સમગ્ર દેશમાં અમલમાં આવશે.
આ સુધારાનો મુખ્ય ટાર્ગેટ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (Artificial Intelligence) દ્વારા ફેલાવવામાં આવતી ખોટી માહિતી અને બદનામી રોકવાનો છે. હવે Facebook, Instagram, YouTube અને X (Twitter) જેવા દિગ્ગજ પ્લેટફોર્મ્સ માટે AI-generated content ને ઓળખવું અને તેને Label કરવું કાયદેસર રીતે ફરજિયાત બનશે.
3 કલાકનું અલ્ટીમેટમ: Takedown Timelines માં ઐતિહાસિક ઘટાડો
અત્યાર સુધી સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પાસે કોઈ પણ ગેરકાયદેસર કે વાંધાજનક પોસ્ટ હટાવવા માટે 36 કલાકનો સમય (Grace Period) હતો. પરંતુ નવા IT Rules 2026 મુજબ આ સમય મર્યાદામાં ધરખમ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે:
- 3-Hour Removal Mandate: જો ભારત સરકાર અથવા કોઈ કોર્ટ દ્વારા આદેશ આપવામાં આવે, તો પ્લેટફોર્મ્સે Misleading અથવા Objectionable AI-generated content ને માત્ર 3 કલાકની અંદર હટાવવું (Remove) પડશે.
- Non-Consensual Intimate Imagery (NCII): જો કોઈ વ્યક્તિની પરવાનગી વગર તેના અંગત ફોટા કે વીડિયો (જેમ કે Deepfake Pornography) વાયરલ કરવામાં આવે, તો પ્લેટફોર્મે ફરિયાદ મળ્યાના માત્ર 2 કલાકની અંદર તે સામગ્રી હટાવવી પડશે.
અધિકારીઓનું મંતવ્ય: સરકારનું માનવું છે કે ડિજિટલ યુગમાં માહિતી સેકન્ડોમાં વાયરલ થાય છે. જો 36 કલાક સુધી રાહ જોવામાં આવે, તો નુકસાન (Damage) થઈ ચૂક્યું હોય છે. ખાસ કરીને Elections (ચૂંટણી) અને Personal Reputation ના કિસ્સામાં આ 3 કલાકનો નિયમ ગેમ-ચેન્જર સાબિત થશે.
AI Content માટે ફરજિયાત Labeling અને Metadata
AI ના કારણે હવે ‘Reel’ અને ‘Real’ વચ્ચેનો તફાવત ભૂંસાઈ રહ્યો છે. આ પારદર્શિતા (Transparency) લાવવા માટે સરકારે નવી જોગવાઈઓ કરી છે:
- Synthetically Generated Information (SGI): સરકારે કાયદામાં પહેલીવાર SGI ની વ્યાખ્યા આપી છે. આમાં એવા દરેક ઓડિયો, વિઝ્યુઅલ કે ટેક્સ્ટ કન્ટેન્ટનો સમાવેશ થાય છે જે AI નો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવ્યા હોય.
- Mandatory Labeling: હવેથી દરેક AI-generated ફોટો કે વીડિયો પર સ્પષ્ટ અને યુઝરને દેખાય તેવું Label હોવું જોઈએ. જેથી સામાન્ય માણસ છેતરાય નહીં.
- Metadata & Watermark: ટેકનિકલી પ્લેટફોર્મ્સે કન્ટેન્ટમાં Permanent Metadata એમ્બેડ કરવા પડશે. આનાથી તે કન્ટેન્ટનું Origin (ક્યાંથી આવ્યું) અને તેમાં થયેલા ફેરફારો ટ્રેક કરી શકાશે.
- No Tampering: એકવાર લેબલ લાગી ગયા પછી, તેને હટાવવું એ ગુનો ગણાશે. જો કોઈ યુઝર તેને હટાવવાનો પ્રયાસ કરે, તો પ્લેટફોર્મની જવાબદારી રહેશે કે તેને અટકાવે.
Safe Harbour પ્રોટેક્શન અને પ્લેટફોર્મની જવાબદારી
નવા નિયમોનું પાલન ન કરવું સોશિયલ મીડિયા જાયન્ટ્સ માટે જોખમી બની શકે છે:
- Loss of Legal Immunity: જો Facebook કે YouTube આ નિયમોનું પાલન નહીં કરે, તો તેઓ તેમનું Safe Harbour પ્રોટેક્શન ગુમાવી શકે છે. એટલે કે, જો કોઈ યુઝર ગેરકાયદેસર પોસ્ટ મુકશે, તો તેના માટે પ્લેટફોર્મ (કંપની) પર પણ કેસ થઈ શકશે.
- User Disclosure: હવે જ્યારે પણ કોઈ યુઝર કન્ટેન્ટ અપલોડ કરશે, ત્યારે પ્લેટફોર્મે પૂછવું પડશે કે “શું આ AI દ્વારા બનાવેલું છે?”. યુઝરે સાચું Disclosure આપવું પડશે.
- Automated Detection Tools: મોટી ટેક કંપનીઓએ હવે ફરજિયાતપણે Automated Tools લગાવવા પડશે જે AI કન્ટેન્ટને આપમેળે ઓળખી શકે.
Brands, Influencers અને Creators પર થનારી અસરો
આ નવા કાયદાની સૌથી મોટી અસર Marketing અને Advertising ઈન્ડસ્ટ્રી પર પડશે:
- Pre-publish Checklist: હવે એજન્સીઓએ કન્ટેન્ટ પબ્લિશ કરતા પહેલા સો વાર વિચારવું પડશે. જો લેબલ વગરનું AI કન્ટેન્ટ પકડાઈ જશે, તો તેની Reach ઘટી જશે અથવા એકાઉન્ટ બ્લોક થઈ શકે છે.
- Influencer Marketing: ઇન્ફ્લુએન્સર્સ જેઓ Voice Cloning કે Face Swap ટેકનોલોજી વાપરે છે, તેમણે “AI Disclosure” આપવું જ પડશે. બ્રાન્ડ્સ હવે તેમના કોન્ટ્રાક્ટમાં પણ આ નિયમોનો ઉમેરો કરશે.
- Meme Culture: સોશિયલ મીડિયા પર જે સ્પીડમાં મીમ્સ (Memes) બને છે, તેની ગતિ ધીમી પડી શકે છે કારણ કે દરેક કન્ટેન્ટ વેરિફિકેશન પ્રોસેસમાંથી પસાર થશે.
કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને દંડ (Penalties)
સરકાર માત્ર નિયમો બનાવીને અટકી નથી, પણ દંડની પણ જોગવાઈ કરી છે:
- Criminal Liability: જો કોઈ AI નો ઉપયોગ કરીને Child Sexual Abuse Material (CSAM) અથવા ફેક ડોક્યુમેન્ટ્સ બનાવશે, તો તેમની સામે Bharatiya Nyaya Sanhita (BNS) અને POCSO Act હેઠળ કડક કાર્યવાહી થશે.
- Periodic Warnings: સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે હવે દર 3 મહિને યુઝર્સને વોટ્સએપ કે નોટિફિકેશન દ્વારા ચેતવણી આપવી પડશે કે ખોટું કન્ટેન્ટ મુકવા બદલ પોલીસ કેસ થઈ શકે છે.
ઉદ્યોગ જગતની પ્રતિક્રિયા અને પડકારો
આ નિયમોને લઈને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળી રહ્યો છે:
- Technical Difficulty: Business Software Alliance (BSA) (જેમાં Microsoft અને Adobe જેવી કંપનીઓ છે) નું કહેવું છે કે દરેક કન્ટેન્ટ પર ‘Visible Label’ લગાવવું મુશ્કેલ છે. તેના બદલે મશીન-રીડેબલ મેટાડેટા વધુ સારો વિકલ્પ છે.
- Freedom of Speech: નિષ્ણાતો માને છે કે 3 કલાકનો સમય ખૂબ ઓછો છે. પ્લેટફોર્મ્સ કાયદાકીય લફડાથી બચવા માટે ઘણીવાર સાચું કન્ટેન્ટ પણ “શંકાના આધારે” હટાવી દેશે (Take-down-first approach), જે વાણી સ્વાતંત્ર્ય પર અસર કરી શકે છે.
- Small Startups: નાની કંપનીઓ માટે આટલી જટિલ સિસ્ટમ બનાવવી આર્થિક રીતે બોજ બની શકે છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
ભારતનો IT Rules 2026 અમલી બનાવવાનો નિર્ણય તેને વિશ્વના સૌથી કડક ડિજિટલ દેશોની યાદીમાં મૂકે છે. યુરોપિયન યુનિયનના EU AI Act ની જેમ ભારત પણ હવે ટેકનોલોજીના દુરુપયોગ સામે લડવા સજ્જ છે. 20 ફેબ્રુઆરીથી સામાન્ય યુઝર્સથી લઈને મોટી બ્રાન્ડ્સ સુધી દરેકની સોશિયલ મીડિયા વાપરવાની રીત બદલાઈ જશે.
