ભારતના ‘નેશનલ ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર’નો વિરાટ વિસ્તરણ: સ્વચ્છ ઊર્જા ક્રાંતિ અને પડકારો

ભારતની ઊર્જા ક્રાંતિ: નેશનલ ગ્રીન એનર્જી કોરિડોરનું વિરાટ વિસ્તરણ

ભારત (India) સ્વચ્છ ઊર્જા ભવિષ્ય તરફ એક ક્રાંતિકારી કદમ ભરી રહ્યું છે. દેશના મહત્વાકાંક્ષી નેશનલ ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર (National Green Energy Corridor – GEC) પ્રોજેક્ટનો વ્યાપક વિસ્તરણ થઈ રહ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય દેશભરમાં નવીનીકરણીય ઊર્જા (Renewable Energy) સ્ત્રોતોને એક સુદૃઢ ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક દ્વારા જોડવાનો છે. આજે, 30 માર્ચ, 2026 ના રોજ, આ પ્રોજેક્ટના નવા તબક્કાઓ અને તેની પ્રગતિ પર વિશેષ પ્રકાશ પાડવામાં આવી રહ્યો છે, જે ભારતના આર્થિક વિકાસ અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે.

કેન્દ્રીય વિદ્યુત મંત્રાલય અને નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા મુજબ, ભારતે 2025 ના જૂન મહિના સુધીમાં પોતાની કુલ સ્થાપિત વીજળી ક્ષમતાના 50% બિન-ફોસિલ ઇંધણ સ્ત્રોતોમાંથી મેળવીને એક મોટો માઈલસ્ટોન હાંસલ કર્યો છે, જે 2030 ના લક્ષ્ય કરતાં પાંચ વર્ષ વહેલો છે. આ સિદ્ધિ GEC જેવા પ્રોજેક્ટ્સની સફળતાનું પ્રતીક છે, જે દેશને 2030 સુધીમાં 500 GW અને 2035-36 સુધીમાં 900 GW બિન-ફોસિલ ઇંધણ ક્ષમતાના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંકો તરફ દોરી જાય છે.

GEC: એક રાષ્ટ્રીય વિઝનનું અમલીકરણ

ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર પ્રોજેક્ટનો જન્મ 2012 માં Power Grid Corporation of India Limited (PGCIL) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસમાંથી થયો હતો, જેમાં રિન્યુએબલ એનર્જીના સંભવિત સ્થળો નજીક પાવર ઇવેક્યુએશન અને ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ખામીઓ જોવા મળી હતી. આ અભ્યાસના આધારે, 2015 માં GEC ના અમલીકરણનું કાર્ય શરૂ થયું. GEC ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ (ISTS) અને ઇન્ટ્રા-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ (InSTS) બંનેને સમાવે છે, સાથે જ રિન્યુએબલ એનર્જી મેનેજમેન્ટ સેન્ટર્સ (REMC) અને નિયંત્રણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.

GEC ફેઝ-I અને ફેઝ-II: પ્રગતિ અને પડકારો

GEC ના પ્રથમ તબક્કા (Phase-I) માં કુલ 3200 ckm ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન લાઇન અને 17000 MVA સબસ્ટેશન માર્ચ 2020 માં કાર્યરત થયા હતા, જેનો ઉદ્દેશ્ય આશરે 6 GW રિન્યુએબલ એનર્જી પાવરને ખાલી કરવાનો હતો. આ તબક્કા હેઠળ રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક અને તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોમાં પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થઈ ગયા છે, જ્યારે આંધ્રપ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં કેટલાક વિલંબને કારણે જૂન 2025 સુધી લંબાવવામાં આવ્યો હતો. જમીન સંપાદન, Right of Way (RoW) ના મુદ્દાઓ અને ફોરેસ્ટ ક્લિયરન્સ જેવા પડકારોને કારણે આ પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ થયો છે.

બીજા તબક્કા (Phase-II) ને જાન્યુઆરી 2022 માં કેબિનેટ કમિટી ઓન ઇકોનોમિક અફેર્સ (CCEA) દ્વારા ₹12,031 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ તબક્કા હેઠળ, ગુજરાત, હિમાચલ પ્રદેશ, કર્ણાટક, કેરળ, રાજસ્થાન, તમિલનાડુ અને ઉત્તર પ્રદેશ સહિત સાત રાજ્યોમાં આશરે 20 GW રિન્યુએબલ એનર્જી પાવરને ખાલી કરવા માટે 10,750 સર્કિટ કિલોમીટર (ckm) ટ્રાન્સમિશન લાઇન અને 27,500 MVA સબસ્ટેશન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવાનું લક્ષ્ય હતું. આ પ્રોજેક્ટ્સને માર્ચ 2026 સુધીમાં કાર્યરત કરવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું હતું. જોકે, અગાઉના તબક્કાઓની જેમ જ, અહીં પણ કેટલાક પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે, જેના કારણે સમયસર પૂર્ણતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સતત પ્રયાસો ચાલુ છે.

GEC ફેઝ-III અને ફેઝ-IV: ભવિષ્યનું વિઝન

ભારત સરકારે જાન્યુઆરી 2026 માં GEC ના ફેઝ-III અને ફેઝ-IV નો પ્રારંભ કર્યો છે. આ નવા તબક્કાઓ અગાઉના તબક્કાઓ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે મોટા છે અને તેનો ઉદ્દેશ્ય વધારાના 150 GW રિન્યુએબલ એનર્જીને રાષ્ટ્રીય ગ્રીડમાં એકીકૃત કરવાનો છે. આ વિસ્તરણ માટે ગ્રીડની ક્ષમતા વધારવા અને સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે નોંધપાત્ર રોકાણની જરૂર પડશે કારણ કે દેશભરમાં રિન્યુએબલ જનરેશન ઝડપથી વધી રહ્યું છે. અધિકારીઓના મતે, “આ કોરિડોર ભારત (India) ના સ્વચ્છ ઊર્જા ભવિષ્ય માટે અનિવાર્ય છે.”

ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું મહાકાય વિસ્તરણ

રિન્યુએબલ એનર્જીના વધતા વ્યાપને ટેકો આપવા માટે, ભારતના ટ્રાન્સમિશન નેટવર્કને પણ મોટા પાયે વિસ્તૃત કરવામાં આવી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 5.04 લાખ સર્કિટ કિલોમીટર (ckm) ના ટ્રાન્સમિશન નેટવર્કને 2032 સુધીમાં 6.48 લાખ ckm સુધી વિસ્તારવાની યોજના છે. વધુમાં, સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (CEA) અનુસાર, FY 2035-36 સુધીમાં 900 GW બિન-ફોસિલ ઇંધણ ક્ષમતાને ટેકો આપવા માટે 137,500 ckm લાઇન અને 827,600 MVA સબસ્ટેશન ક્ષમતાના વિસ્તરણનું લક્ષ્ય છે, જેનો અંદાજિત ખર્ચ ₹7.93 ટ્રિલિયન (આશરે $84.33 બિલિયન) છે. આમાં GEC-II હેઠળ આંતરરાજ્ય ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ (InSTS) માં આશરે 20 GW રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતાને એકીકૃત કરવાની યોજનાનો સમાવેશ થાય છે.

નવા GEC-III પ્રોગ્રામ હેઠળ, સૌર, પવન અને હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિસિટી પ્રોજેક્ટ્સમાંથી વધારાના 134.7 GW પાવર અને 25.2 GW પમ્પ્ડ હાઇડ્રો સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ (PSP) ને ખાલી કરવા માટે ગ્રીડ ઓગમેન્ટેશન કરવામાં આવશે, જેમાં 24 રિન્યુએબલ એનર્જી-સમૃદ્ધ રાજ્યોને આવરી લેવામાં આવશે. આ કાર્યક્રમ હેઠળ 51,126 ckm ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને 228,903 MVA ની કુલ ક્ષમતાવાળા સબસ્ટેશનો સ્થાપિત કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, 44.8 GWh ની બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ ક્ષમતાના વિકાસને પણ ટેકો અપાશે.

પડકારો અને આગળનો માર્ગ

ભારત (India) ની ગ્રીન એનર્જી ક્રાંતિ નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી રહી હોવા છતાં, કેટલાક પડકારો હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે. ટ્રાન્સમિશન બોટલનેક્સ એ સૌથી મોટા અવરોધો પૈકી એક છે. રિન્યુએબલ એનર્જી (RE) સ્થાપનોનો ઝડપી ગાળો ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિસ્તરણ કરતાં વધુ રહ્યો છે, જેના કારણે સ્વચ્છ ઊર્જા ઉત્પાદન અને તેને કાર્યક્ષમ રીતે ખાલી કરવાની ક્ષમતા વચ્ચે અંતર વધ્યું છે. જૂન 2025 સુધીમાં, આશરે 50 GW રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતા ટ્રાન્સમિશન અવરોધોને કારણે દેશભરમાં અટવાયેલી છે, જેના પરિણામે ખર્ચમાં વધારો, વળતરમાં વિલંબ અને રોકાણકારોના વિશ્વાસમાં ઘટાડો થયો છે.

આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે, સરકાર સ્માર્ટ ગ્રીડ ટેક્નોલોજીઓ, HVDC (High Voltage Direct Current) લિંક્સ અને બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS) ના ઉપયોગને પ્રાધાન્ય આપી રહી છે. ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ (ISTS) ચાર્જિસમાં માફી જેવા નિયમનકારી સમર્થન પણ રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે.

આર્થિક અને પર્યાવરણીય લાભો

GEC પ્રોજેક્ટ ભારતીય અર્થતંત્ર (Indian Economy) અને પર્યાવરણ માટે બહુવિધ લાભો પ્રદાન કરે છે:

• આર્થિક સ્થિરતા અને નોકરીઓનું સર્જન: ગ્રીન એનર્જી ઇંધણની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે, જેનાથી વિદેશી હૂંડિયામણની બચત થાય છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઇન્સ્ટોલેશન, મેન્ટેનન્સ અને સંશોધન સહિત હજારો નોકરીઓનું સર્જન કરે છે, જે ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં રોજગારને વેગ આપે છે.
• ઊર્જા સુરક્ષા: સ્થાનિક સ્તરે ઊર્જા ઉત્પાદન વધારીને ભારતની ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત બનાવે છે.
• પર્યાવરણીય સંરક્ષણ: કોલસા જેવા ફોસિલ ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને કાર્બન ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે. આનાથી વાયુ પ્રદૂષણ પણ ઓછું થાય છે અને સ્વચ્છ હવા મળે છે, જે જાહેર આરોગ્ય સુધારે છે. ભારત 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન હાંસલ કરવા અને 2035 સુધીમાં ઉત્સર્જનની તીવ્રતામાં 47% ઘટાડો કરવા પ્રતિબદ્ધ છે.
• ઔદ્યોગિક વિકાસ: સ્વચ્છ ઊર્જા ઉદ્યોગો અને વ્યવસાયો માટે ઓપરેટિંગ ખર્ચ ઘટાડે છે અને નફામાં સુધારો કરે છે. આનાથી સ્થાનિક નવીનતા અને આર્થિક પ્રગતિને વેગ મળે છે.

નવી ક્લાઇમેટ ગોલ્સ: ભારતની વૈશ્વિક પ્રતિબદ્ધતા

27 માર્ચ, 2026 ના રોજ, કેન્દ્રીય કેબિનેટે યુનાઈટેડ નેશન્સ ફ્રેમવર્ક કન્વેન્શન ઓન ક્લાઇમેટ ચેન્જ (UNFCCC) ને સંચાર કરવા માટે ભારતના નવા નેશનલી ડીટર્મિન્ડ કન્ટ્રીબ્યુશન (Nationally Determined Contribution – NDC) લક્ષ્યોને મંજૂરી આપી હતી. આ નવા લક્ષ્યોમાં 2035 સુધીમાં અર્થતંત્ર-વ્યાપી ઉત્સર્જનની તીવ્રતામાં 47% ઘટાડો અને 60% વીજળી ક્ષમતા બિન-ફોસિલ-આધારિત સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવાનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, 2035 સુધીમાં વન અને વૃક્ષ આવરણ દ્વારા 3.5 થી 4 બિલિયન ટન CO2 સમકક્ષ કાર્બન સિંક બનાવવાનું પણ લક્ષ્ય છે.

આ લક્ષ્યો હાંસલ કરવા માટે, ભારત સરકારે મોટા પાયે રિન્યુએબલ એનર્જી વિસ્તરણ, બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ, ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર, સ્વચ્છ મેન્યુફેક્ચરિંગ, અને દેશભરમાં વિશ્વસનીય અને ટકાઉ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુનિશ્ચિત કરવા જેવા અનેક ઉપાયોની રૂપરેખા આપી છે. આમાં પ્રધાનમંત્રી સૂર્યોદય યોજના, પ્રધાનમંત્રી કિસાન ઉર્જા સુરક્ષા એવમ ઉત્થાન મહાભિયાન (PM-KUSUM), નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન, અને પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ્સ જેવી પહેલનો પણ સમાવેશ થાય છે.

નિષ્કર્ષ

ભારત (India) નો ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર પ્રોજેક્ટ માત્ર એક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ તે દેશના ઊર્જા સુરક્ષા, આર્થિક સમૃદ્ધિ અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા તરફના સંકલ્પનું પ્રતીક છે. GEC ના વિસ્તરણ સાથે, ભારત Renewable Energy ના ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક નેતા તરીકે ઉભરી રહ્યું છે, જે સ્વચ્છ અને ટકાઉ ભવિષ્ય માટે માર્ગ મોકળો કરી રહ્યું છે. જોકે પડકારો છે, તેમ છતાં સરકાર, ખાનગી ક્ષેત્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારોના સહયોગથી, ભારત આ લક્ષ્યોને હાંસલ કરવા માટે દ્રઢપણે પ્રતિબદ્ધ છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ ભારતના દરેક નાગરિકના જીવન પર સકારાત્મક અસર કરશે, તેમને સ્વચ્છ અને વિશ્વસનીય ઊર્જા પૂરી પાડશે.

નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.