વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર હોર્મુઝ સંકટનો તબાહીનો પડછાયો: ઉર્જા સંકટ અને વધતી મોંઘવારી
વિશ્વ આજે એક અભૂતપૂર્વ ઉર્જા સંકટ (Energy Crisis) અને આર્થિક અસ્થિરતા (Economic Instability) ના આરે ઊભું છે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા ઈરાન યુદ્ધ (Iran War) અને વ્યૂહાત્મક રીતે અતિમહત્વપૂર્ણ હોર્મુઝ જળસંધિ (Strait of Hormuz) માં અવરોધને કારણે વૈશ્વિક બજારોમાં હાહાકાર મચી ગયો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ (International Monetary Fund – IMF) એ ચેતવણી આપી છે કે વિશ્વ હવે ‘પ્રતિકૂળ દૃશ્ય’ (adverse scenario) તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે.
વૈશ્વિક ઉર્જા એજન્સી (International Energy Agency – IEA) ના વડા ફાતિહ બાયરોલ (Fatih Birol) ના જણાવ્યા અનુસાર, મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષને કારણે ઊભું થયેલું આ સંકટ ઇતિહાસનું સૌથી મોટું ઉર્જા સંકટ (biggest-ever energy crisis) બની શકે છે. આ સંકટ માત્ર ક્રૂડ ઓઇલ અને કુદરતી ગેસના ભાવમાં વધારો કરી રહ્યું નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન (Global Supply Chain) ને પણ ગંભીરપણે અસર કરી રહ્યું છે, જેના પરિણામે સામાન્ય નાગરિકોના દૈનિક જીવન પર સીધો બોજ આવી રહ્યો છે.
હોર્મુઝ જળસંધિ: વિશ્વની ઉર્જા નસ પર તણાવ
હોર્મુઝ જળસંધિ એ પર્શિયન ગલ્ફ (Persian Gulf) અને ઓમાનના અખાત (Gulf of Oman) ને જોડતો એક સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ છે, જે વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત તેલ અને ગેસ શિપિંગ રૂટ પૈકીનો એક છે. વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાના લગભગ પાંચમા ભાગનું અને પ્રવાહી કુદરતી ગેસ (LNG) ના ત્રીજા ભાગનું પરિવહન આ જળસંધિમાંથી થાય છે. ઈરાન યુદ્ધને કારણે આ માર્ગમાં થયેલા વિક્ષેપોએ વૈશ્વિક બજારોને ધ્રુજાવી દીધા છે.
તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, હોર્મુઝ જળસંધિના અવરોધથી દરરોજ 18.4 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ નો પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો છે, જે 1973ના આરબ તેલ પ્રતિબંધ (1973 Arab oil embargo) કરતાં પણ મોટો પુરવઠો આંચકો છે. આ ઉપરાંત, વૈશ્વિક LNG વેપારનો 20% અને વિશ્વભરમાં વેચાતા ખાતરોનો એક તૃતીયાંશ ભાગ પણ આનાથી પ્રભાવિત થયો છે. આ આંકડા વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર આ સંકટની વ્યાપક અસર દર્શાવે છે.
ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ઉછાળો અને મોંઘવારીનો માર
હોર્મુઝ સંકટની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પર પડી છે. યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent crude) ના ભાવમાં 40% થી વધુનો ઉછાળો આવ્યો છે, જે $105.6 પ્રતિ બેરલ આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે, જ્યારે વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ (West Texas Intermediate – WTI) $101.2 પ્રતિ બેરલની નજીક પહોંચી ગયો છે. એશિયન બેન્ચમાર્ક તેલના ભાવ માર્ચમાં $70/બેરલ થી વધીને $90-120/બેરલ થયા છે, જ્યારે LNGના ભાવ $10-12/MMBtu થી વધીને $25/MMBtu થી ઉપર પહોંચી ગયા છે.
આ ભાવવધારો સીધો પરિવહન, ખોરાક, ઘરગથ્થુ ઉર્જા અને ઔદ્યોગિક ખર્ચમાં વધારો કરે છે, જે સૌપ્રથમ ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો અને નાના વ્યવસાયોને અસર કરે છે. ભારત (India) જેવા ઉર્જા આયાત પર નિર્ભર દેશો પર આની ગંભીર અસર પડી છે. ભારતમાં સરકારે વૈશ્વિક તેલના ઊંચા ભાવને કારણે થતા નુકસાનને ભરપાઈ કરવા માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર 3 રૂપિયાનો વધારો કર્યો છે. દિલ્હીમાં પેટ્રોલના ભાવ 97.77 રૂપિયા પ્રતિ લિટર અને ડીઝલના ભાવ 90.67 રૂપિયા પ્રતિ લિટર થયા છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ભારતીયોને સ્વૈચ્છિક કરકસરના પગલાં અપનાવવા, ઘરેથી કામ કરવા અને વિદેશ પ્રવાસ ઘટાડવા જેવા આહ્વાન કર્યા છે, જેમાં ઇંધણ સંરક્ષણ અને વિદેશી મુદ્રા બચાવવાને ‘દેશભક્તિ’ ગણાવવામાં આવ્યું છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર બહુવિધ અસરો
IMF એ તેના એપ્રિલના અહેવાલમાં વૈશ્વિક વૃદ્ધિ દર ગત વર્ષના 3.4% થી ઘટીને આ વર્ષે 3.1% થવાનું અનુમાન કર્યું હતું. જોકે, ઈરાન યુદ્ધ (Iran War) અને હોર્મુઝ જળસંધિનો અવરોધ ચાલુ રહેશે તો વૃદ્ધિ દર વધુ ઘટીને 2.5% થઈ શકે છે અને મોંઘવારી (Inflation) 4.4% થી વધીને 5.4% સુધી પહોંચી શકે છે, જે વૈશ્વિક મંદીનું જોખમ ઊભું કરશે.
ઉર્જા સંક્રમણ કમિશન (Energy Transitions Commission – ETC) ના અંદાજ મુજબ, જો વર્તમાન ભાવ જળવાઈ રહેશે તો 2026 માં વૈશ્વિક અર્થતંત્રને ઇંધણ પર વધારાના $1-2 ટ્રિલિયનનો ખર્ચ થઈ શકે છે – એટલે કે વધુ ઉર્જા માટે નહીં, પરંતુ સમાન ઉર્જા માટે વધુ કિંમત ચૂકવવી પડશે. યુરોપને આ વિક્ષેપને કારણે દરરોજ લગભગ €500 મિલિયન નો ખર્ચ થઈ રહ્યો છે. કતારના રાસ લાફાન LNG સુવિધાને થયેલું નુકસાન, જેની ક્ષમતા 17% ઘટી છે અને જેના સમારકામમાં 3-5 વર્ષનો અંદાજ છે, તે દર્શાવે છે કે આ વિક્ષેપ વૈશ્વિક LNG બજારોને માળખાગત રીતે ફરીથી આકાર આપી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ પર પણ હુમલાઓનું જોખમ વધ્યું છે. એક ભારતીય જહાજ પર હુમલાએ દર્શાવ્યું છે કે હોર્મુઝમાં કોઈ પણ માર્ગ હવે સુરક્ષિત નથી, કારણ કે ઈરાન તેની પકડ મજબૂત કરી રહ્યું છે. આનાથી નૂર ખર્ચમાં વધારો થશે અને વૈશ્વિક વેપાર વધુ મુશ્કેલ બનશે.
વૈશ્વિક પ્રતિભાવ અને મુત્સદ્દીગીરી
આ સંકટને હલ કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રાજદ્વારી પ્રયાસો તેજ બન્યા છે. યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ (Donald Trump) એ ચીનની મુલાકાત દરમિયાન ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ (Xi Jinping) સાથે મુલાકાત કરી હતી. ટ્રમ્પે જણાવ્યું હતું કે શી જિનપિંગે તેમને કહ્યું હતું કે ચીન યુદ્ધનો અંત લાવવામાં અને હોર્મુઝ જળસંધિને ફરીથી ખોલવા માટે વાટાઘાટોમાં મદદ કરવા તૈયાર છે. આ મુલાકાત ચીનના પ્રભાવને લઈને અમેરિકા (USA) અને રશિયા (Russia) વચ્ચે ચાલી રહેલા ખેંચતાણના સિલસિલા તરીકે પણ જોવાઈ રહી છે, કારણ કે રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન (Vladimir Putin) પણ ટૂંક સમયમાં ચીનની મુલાકાત લેવાના છે.
જોકે, ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે શાંતિ મંત્રણા નિષ્ફળ રહી છે, કારણ કે ઈરાનની અવરોધિત વિદેશી સંપત્તિઓ મુક્ત કરવાની, આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવાની અને પરમાણુ સંવર્ધનનો અધિકાર આપવાની માંગણીઓ અમેરિકા દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી નથી. આ રાજદ્વારી અવરોધ સંકટને વધુ ગાઢ બનાવી રહ્યો છે.
લાંબા ગાળાના ઉકેલ: સ્વચ્છ ઉર્જા ભવિષ્ય
આ સંકટએ અશ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil Fuels) પરની વૈશ્વિક નિર્ભરતાની નબળાઈઓને ઉજાગર કરી છે. ઉર્જા સંક્રમણ કમિશન (Energy Transitions Commission) એ ચેતવણી આપી છે કે અશ્મિભૂત ઇંધણ પર નિર્ભરતાને વધુ મજબૂત કરતા કટોકટી-સંચાલિત પ્રતિભાવો અર્થતંત્રોને ઊંચા ખર્ચ અને લાંબા ગાળાની નબળાઈમાં ફસાવી શકે છે. કમિશનનો અહેવાલ જણાવે છે કે સ્વચ્છ ઉર્જા (Clean Energy) ના અમલીકરણને વેગ આપવો એ ઉર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતાનો સૌથી ટકાઉ માર્ગ છે.
અશ્મિભૂત ઇંધણ પ્રણાલીઓ આંચકાઓને પ્રસારિત કરે છે, જ્યારે સ્વચ્છ ઉર્જા પ્રણાલીઓ તેમને શોષી લે છે. સૌર, પવન, બેટરી અને ગ્રીડ જેવી સ્વચ્છ ઉર્જા પ્રણાલીઓ એકવાર બની ગયા પછી વર્ષો સુધી ઉર્જા પૂરી પાડે છે, ભલે બજારમાં વિક્ષેપ હોય. ઉદાહરણ તરીકે, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (Electric Vehicles – EVs) નો ઉપયોગ 2030 સુધીમાં દરરોજ લગભગ 5 મિલિયન બેરલ તેલની માંગને સ્થાનાંતરિત કરી શકે છે, અને 2035 સુધીમાં 9-10 મિલિયન બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે, જે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા પૂર્વ-સંકટ તેલ પ્રવાહના લગભગ અડધા બરાબર છે. આ દર્શાવે છે કે સ્વચ્છ ઉર્જામાં રોકાણ માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની સ્થિરતા અને સુરક્ષા માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
આગળ શું?
હોર્મુઝ સંકટ અને ઈરાન યુદ્ધ (Iran War) ની અનિશ્ચિતતાઓને કારણે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર ભારે દબાણ હેઠળ છે. વિશ્વભરની સરકારો, ઉર્જા કંપનીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ આ પડકારનો સામનો કરવા માટે પ્રયત્નશીલ છે. જોકે, આ સંકટનો વ્યાપક અને લાંબા ગાળાનો ઉકેલ શોધવા માટે માત્ર રાજદ્વારી પ્રયાસો જ નહીં, પરંતુ ઉર્જા નીતિઓમાં (Energy Policies) આમૂલ પરિવર્તન અને પુનર્પ્રાપ્ય ઉર્જા (Renewable Energy) માં મોટા પાયે રોકાણ આવશ્યક છે. આ કટોકટી દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક સહયોગ અને ટકાઉ ઉર્જા ભવિષ્ય તરફનું સંક્રમણ એ માત્ર પર્યાવરણીય લક્ષ્યો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતા માટેની અનિવાર્યતા છે.
નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.
