Gujarat Budget 2026-27: ₹4.08 લાખ કરોડનું ‘ઐતિહાસિક’ બજેટ જાહેર: શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર મહા-ફોકસ, જાણો દરેક Sector માટે શું છે ખાસ?

ગુજરાત વિધાનસભામાં (Gujarat Assembly) નાણામંત્રી કનુ દેસાઈએ (Finance Minister Kanu Desai) સતત પાંચમી વખત રાજ્યનું બજેટ રજૂ કરીને એક નવો ઇતિહાસ રચ્યો છે. વર્ષ 2026-27 માટે રજૂ કરાયેલું આ અંદાજપત્ર માત્ર આંકડાઓની માયાજાળ નથી, પરંતુ ‘વિકસિત ગુજરાત @ 2047’ (Viksit Gujarat @ 2047) ના સંકલ્પને સાકાર કરતું એક મજબૂત Document છે. આ વર્ષે બજેટનું કદ ઐતિહાસિક રીતે વધીને ₹4,08,053 કરોડ પર પહોંચ્યું છે, જે રાજ્યના સર્વાંગી વિકાસ (Holistic Development) માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

આ બજેટમાં મુખ્યત્વે GYAN (Garib, Yuva, Annadata, Narishakti) એટલે કે ગરીબ, યુવા, ખેડૂત અને નારીશક્તિ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ચાલો વિસ્તારથી જાણીએ આ બજેટની તમામ મહત્વપૂર્ણ જાહેરાતો (Key Announcements) અને Sector-wise Allocations વિશે.

બજેટ કવર પર આદિવાસી સંસ્કૃતિની ઝલક (Tribal Culture on Budget Cover)

બજેટના દસ્તાવેજોની સાથે સૌથી વધુ ચર્ચા તેના ‘કવર પેજ’ (Budget Book Cover) ની થઈ રહી છે. ગુજરાત સરકારે પોતાની સાંસ્કૃતિક ધરોહર (Cultural Heritage) ને જાળવી રાખતા, આ વર્ષે બજેટ કવર પર ‘વારલી ચિત્રકળા’ (Warli Art Form) ને સ્થાન આપ્યું છે. આ કવર પર આદિવાસી સમાજમાં પૂજનીય એવા દેવી કંસારી (Goddess Kansari Devi) નું ચિત્ર અંકિત કરવામાં આવ્યું છે.

નાણામંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે, કંસારી દેવી એ સમૃદ્ધિ અને અન્નના દેવી છે, જેને આદિવાસી સમુદાય ‘માતા અન્નપૂર્ણા’ સમાન માને છે. દક્ષિણ ગુજરાતના વલસાડ અને મહારાષ્ટ્રના થાણે જિલ્લામાં પ્રચલિત 1200 વર્ષ જૂની આ કળાને બજેટ પર સ્થાન આપીને સરકારે Tribal Community અને Traditional Art પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કર્યો છે. આ આર્ટવર્ક બીના હસમુખ પટેલ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.

પાયાના પાંચ સ્તંભો (5 Pillars of Development)

નાણામંત્રી કનુ દેસાઈએ જણાવ્યું હતું કે આ બજેટ પાંચ મુખ્ય સ્તંભો પર આધારિત છે:

1. સામાજિક સુરક્ષા (Social Security)

2. માનવ સંસાધન વિકાસ (Human Resource Development)

3. આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ (Infrastructure Facilities)

4. આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનો વિકાસ (Economic Growth)

5. ગ્રીન ગ્રોથ (Green Growth)

Sector-Wise Major Announcements (ક્ષેત્રવાર મોટી જાહેરાતો)

Education Sector (શિક્ષણ વિભાગ): ભવિષ્યની પેઢી માટે મોટું રોકાણ

રાજ્યના યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્યને ઉજ્જવળ બનાવવા માટે શિક્ષણ વિભાગને ₹63,183 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. આ રકમ ગયા વર્ષની સરખામણીમાં ઘણી વધારે છે.

• Scholarships (શિષ્યવૃત્તિ): પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ (Post-Matric Scholarship) માટેની આવક મર્યાદા (Income Limit) ₹2.50 લાખથી વધારીને ₹6 લાખ કરવામાં આવી છે. આ નિર્ણયથી લાખો વિદ્યાર્થીઓને સીધો લાભ થશે. અંદાજે 97 લાખ વિદ્યાર્થીઓ માટે કુલ ₹5967 કરોડની શિષ્યવૃત્તિની જોગવાઈ કરાઈ છે.

• Hostel Assistance: આશ્રમશાળા અને છાત્રાલયના વિદ્યાર્થીઓ માટે માસિક નિવાસ સહાય ₹2160 થી વધારીને ₹2500 કરવામાં આવી છે.

• Infrastructure: રાજ્યમાં 926 નવી PM Shri Schools આધુનિક સુવિધાઓ સાથે શરૂ કરવામાં આવશે. ‘સંકલિત શાળાઓ’ (Integrated Schools – Balvatika to Class 10) માટે ₹120 કરોડ ફાળવાયા છે.

• Namo Central Library: ગાંધીનગરમાં દેશની સૌથી મોટી અને High-Tech લાઈબ્રેરી ‘નમો સેન્ટ્રલ લાઈબ્રેરી’ બનાવવા માટે ₹100 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત આદિજાતિ વિસ્તારોમાં ‘ભગવાન બિરસા મુંડા લાઈબ્રેરી’ સ્થાપવામાં આવશે.

• Science Stream Focus: વિજ્ઞાન પ્રવાહને પ્રોત્સાહન આપવા ‘નમો સરસ્વતી યોજના’ (Namo Saraswati Yojana) હેઠળ ₹250 કરોડ ની ફાળવણી કરવામાં આવી છે.

Health & Family Welfare (આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ)

આરોગ્ય ક્ષેત્રે ‘સર્વે સન્તુ નિરામયા’ ના મંત્ર સાથે ₹25,403 કરોડ ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

• PMJAY Coverage: પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (PMJAY) હેઠળ 6.40 લાખ સરકારી કર્મચારીઓ અને પેન્શનરોને આવરી લેવામાં આવશે.

• Dhanvantari Rath: શ્રમિકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ‘ધન્વંતરિ આરોગ્ય રથ’ યોજનામાં 50 નવા રથ ઉમેરવામાં આવશે, જેથી કુલ સંખ્યા 204 થશે. આ માટે ₹260 કરોડ ફાળવાયા છે.

• New Hospitals: અમદાવાદ અને સુરતમાં નવી Super Specialty Hospitals ઉભી કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, સુરત, ભાવનગર અને જામનગરમાં IVF સુવિધાઓનું વિસ્તરણ કરવામાં આવશે.

Urban Development & Smart Cities (શહેરી વિકાસ)

વધતા શહેરીકરણને ધ્યાનમાં રાખીને Urban Development Department માટે ₹33,503 કરોડ ની તોતિંગ રકમ ફાળવવામાં આવી છે. 2026-27 ને “Urban Development Year” તરીકે પણ પ્રોજેક્ટ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

• Olympic Ready City: અમદાવાદને 2036 ઓલિમ્પિક્સ અને 2030 કોમનવેલ્થ ગેમ્સ માટે તૈયાર કરવા “Olympic Ready City” તરીકે વિકસાવવામાં આવશે. આ માટે ₹1,278 કરોડ નું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે. અમદાવાદ-ગાંધીનગર વિસ્તારમાં Sports Infrastructure ને World-Class બનાવવામાં આવશે.

• Satellite Towns: મોટા શહેરો પરનું ભારણ ઘટાડવા માટે 5 નવા સેટેલાઇટ ટાઉન (Satellite Towns) વિકસાવવામાં આવશે: કલોલ (Kalol), સાણંદ (Sanand), સાવલી (Savli), બારડોલી (Bardoli), અને હિરાસર (Hirasar). આ શહેરો Regional Rapid Transit System (RRTS) થી કનેક્ટ થશે.

• Wire-Free City Mission: શહેરી વિસ્તારોમાંથી ઓવરહેડ વીજ વાયરો દૂર કરવા અને Underground Cabling માટે “Gujarat Wire-Free City Mission” હેઠળ ₹500 કરોડ ફાળવાયા છે.

• Smart Parking: શહેરોમાં ટ્રાફિક સમસ્યા હલ કરવા Smart Parking માટે ₹100 કરોડની જોગવાઈ છે.

• Water Supply: મિશન “જીવન ધારા” (Mission Jeevan Dhara) હેઠળ 32 શહેરી સંસ્થાઓમાં દૈનિક પાણી પુરવઠા માટે ₹100 કરોડ ફાળવાયા છે.

Agriculture & Farmers Welfare (કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ)

‘અન્નદાતા’ સુખી તો જગત સુખી – આ મંત્ર સાથે કૃષિ વિભાગ માટે ₹24,022 કરોડ ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

• Kisan Credit Card (KCC): ખેડૂતો, પશુપાલકો અને માછીમારોને વ્યાજ સહાય (Interest Subsidy) આપવા માટે ₹1,539 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.

• Farm Mechanization: ટ્રેક્ટર અને અન્ય આધુનિક ઓજારોની ખરીદીમાં સહાય માટે ₹1,565 કરોડ ની જોગવાઈ છે.

• Natural Farming: પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને માર્કેટિંગ સપોર્ટ માટે ₹39 કરોડ ફાળવાયા છે.

• Disaster Relief: કુદરતી આફતો વખતે ખેડૂતોને મદદ કરવા માટે સરકાર પ્રતિબદ્ધ છે.

• Land Reforms: ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં નવી શરતની જમીનો હવે સ્વમેળે (Automatically) ‘જૂની શરત’ માં ફેરવાશે, જેથી ખેડૂતોને પ્રીમિયમ ભરવામાંથી મુક્તિ મળશે.

Infrastructure & Connectivity (ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર)

રાજ્યની પ્રગતિનો રસ્તો સારા રસ્તાઓ પરથી પસાર થાય છે. Roads and Buildings Department માટે ₹29,709 કરોડ ફાળવાયા છે.

• High-Speed Corridors: ‘ગરવી ગુજરાત હાઈ-સ્પીડ કોરિડોર’ (Garvi Gujarat High-Speed Corridor) પ્રોજેક્ટ હેઠળ 1,155 કિમીના રસ્તાઓ વિકસાવવા ₹800 કરોડ ની જોગવાઈ.

• New Expressways:

    ◦ Namo Shakti Expressway

    ◦ Somnath-Dwarka Expressway

    ◦ આ બંને પ્રોજેક્ટ માટે વધારાના ₹3,000 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.

• Rural Roads: મુખ્યમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના (Mukhyamantri Gram Sadak Yojana) માટે ₹5,600 કરોડ.

• Metro & Bullet Train: અમદાવાદ અને સુરત મેટ્રો માટે તથા High-Speed Rail Network માટે વિશેષ જોગવાઈઓ.

Employment & Skill Development (રોજગાર અને કૌશલ્ય)

યુવાનોને રોજગારી (Employment) પૂરી પાડવી એ સરકારની પ્રાથમિકતા છે.

• VB-G RAM G Yojana: ગ્રામીણ રોજગારી માટેની આ યોજનામાં રોજગારીના દિવસો 100 થી વધારીને 125 દિવસ કરવામાં આવ્યા છે. આ માટે ₹1500 કરોડ ફાળવાયા છે.

• Skill Mission: ‘નમો ગુજરાત કૌશલ્ય મિશન’ (Namo Gujarat Kaushalya Mission) માટે ₹226 કરોડ.

• Apprenticeship: મુખ્યમંત્રી એપ્રેન્ટીસશીપ યોજના હેઠળ 1 લાખ યુવાનોને સ્ટાઈપેન્ડ આપવા ₹80 કરોડ.

• Research Park: અમદાવાદની L.D. Engineering College ખાતે IIT ની તર્જ પર Research Park સ્થાપવા ₹51 કરોડ ફાળવાયા છે.

Women Empowerment (નારી શક્તિ)

• Lakhpati Didi: ગ્રામીણ અને શહેરી મહિલાઓને આર્થિક રીતે સધ્ધર બનાવવા ‘લખપતિ દીદી’ અભિયાન માટે ₹47 કરોડ.

• Namo Lakshmi Yojana: ધોરણ 9 થી 12 ની વિદ્યાર્થીનીઓ માટે ₹1,250 કરોડ.

• Namo Kaushalya Lakshmi: ITI માં ભણતી દીકરીઓ માટે નવી યોજના, જેમાં ₹40 કરોડ ફાળવાયા છે.

• Widow Assistance: ગંગા સ્વરૂપા આર્થિક સહાય યોજના માટે ₹2,848 કરોડ.

Industries, Tech & Future (ઉદ્યોગ અને ટેકનોલોજી)

ગુજરાતને Global Manufacturing Hub બનાવવા માટે:

• Semiconductor Hub: ધોલેરા (Dholera) અને સાણંદ (Sanand) માં સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ મજબૂત કરવા ખાસ ભાર. ધોલેરા SIR ના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ₹610 કરોડ.

• AI Taskforce: રાજ્યના વહીવટમાં Artificial Intelligence (AI) નો ઉપયોગ વધારવા અને Gujarat ને AI Hub બનાવવા માટે ખાસ ટાસ્કફોર્સ અને L.D. College માં AI Lab માટે ₹175 કરોડ.

• Textile Policy: ટેક્સટાઈલ ઉદ્યોગને વેગ આપવા ₹2,755 કરોડની જોગવાઈ.

• New GIDCs: આદિવાસી વિસ્તારો (દાહોદ, અરવલ્લી) માં 5 નવી GIDC સ્થાપવામાં આવશે.

Tourism & Culture (પ્રવાસન)

• Tourism Year 2026: વર્ષ 2026 ને “Gujarat Tourism Year” તરીકે ઉજવવામાં આવશે.

• Statue of Unity: SOU વિસ્તારના વિકાસ માટે ₹236 કરોડ.

• Somnath: સોમનાથને ‘Global Destination’ બનાવવા અને “સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ” ઉજવવા માટે ખાસ જોગવાઈ.

• Wed in Gujarat: લગ્ન પ્રસંગો માટે ગુજરાતને ડેસ્ટિનેશન બનાવવા “Wed in Gujarat” કેમ્પેઈન.

• Ambaji Corridor: અંબાજી કોરિડોર માસ્ટરપ્લાન માટે ₹300 કરોડ.

Tribal Development (આદિજાતિ વિકાસ)

વનબંધુ કલ્યાણ યોજના-2 (Vanbandhu Kalyan Yojana-2) અંતર્ગત આદિવાસી સમાજના સર્વાંગી વિકાસ માટે ₹30,121 કરોડ ની જંગી જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ ફંડનો ઉપયોગ શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે થશે.

Department Wise Budget Allocation (Ranked Highest to Lowest)

સરકારે કયા વિભાગને કેટલા રૂપિયા આપ્યા? જુઓ લિસ્ટ:

1. Finance Department: ₹1,08,363.22 કરોડ (26.56%)

2. Education Department: ₹63,183.58 કરોડ (15.48%)

3. Urban Development: ₹33,503.60 કરોડ (8.21%)

4. Roads & Buildings: ₹29,709.62 કરોડ (7.28%)

5. Water Resources: ₹25,960.42 કરોડ (6.36%)

6. Health Department: ₹25,403.23 કરોડ (6.23%)

7. Agriculture: ₹24,022.12 કરોડ (5.89%)

8. Panchayat & Rural: ₹14,857.85 કરોડ (3.64%)

9. Industries: ₹13,941.74 કરોડ (3.42%)

10. Home Department: ₹13,662.30 કરોડ (3.35%)

(બાકીના વિભાગો જેમ કે Tribal Development, Energy, Sports વગેરે માટે પણ યોગ્ય ફાળવણી કરવામાં આવી છે.)

Viksit Gujarat Fund: ભવિષ્યનું આયોજન

નાણામંત્રીએ 2047 સુધીમાં ગુજરાતને વિકસિત બનાવવા માટે “Viksit Gujarat Fund” ની રચના કરી છે. આ ફંડનું કુલ કદ ₹50,000 કરોડ રહેશે, જે આગામી 5 વર્ષમાં વાપરવામાં આવશે. ચાલુ વર્ષના બજેટમાં આ ફંડ માટે ₹10,000 કરોડ ની ફાળવણી કરવામાં આવી છે. આ ફંડનો ઉપયોગ રાજ્યના Strategic Projects અને Long-term development માટે થશે.

Tax Relief (કર રાહત)

બજેટમાં સામાન્ય જનતા માટે રાહતના સમાચાર પણ છે. કોઈ પણ નવા કરવેરા (No New Taxes) નાખવામાં આવ્યા નથી. ઉલટાનું, Electric Vehicles (EV) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બેટરી ઓપરેટેડ વાહનો પરના Motor Vehicle Tax માં 5% નો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે. સ્ટેમ્પ ડ્યુટી (Stamp Duty) માં પણ અમુક ચોક્કસ દસ્તાવેજો પર રાહત આપવામાં આવી છે.

Conclusion (નિષ્કર્ષ)

ગુજરાત બજેટ 2026-27 સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે સરકારનું ફોકસ માત્ર વર્તમાન સમસ્યાઓ ઉકેલવા પર નથી, પરંતુ ભવિષ્યના ગુજરાત (Future Ready Gujarat) ના નિર્માણ પર છે. AI, Semiconductor, Green Energy અને Olympic City જેવા પ્રોજેક્ટ્સ ગુજરાતને વૈશ્વિક નકશા પર મૂકવા માટે તૈયાર છે. તે જ સમયે, ખેડૂતો, આદિવાસીઓ અને ગરીબો માટેની કલ્યાણકારી યોજનાઓ સામાજિક સંતુલન જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે.

વિપક્ષ કોંગ્રેસે બજેટને ‘આંકડાની માયાજાળ’ ગણાવ્યું છે, પરંતુ સરકારનો દાવો છે કે આ બજેટ ગુજરાતને $1 Trillion Economy બનાવવા તરફનું એક મોટું પગલું છે.