તાજેતરમાં જર્મનીના મ્યુનિક શહેરમાં આયોજિત Munich Security Conference (MSC) દરમિયાન એક એવી ઘટના બની જેણે ગ્લોબલ જીઓપોલિટિક્સમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. લાંબા સમય પછી G4 Countries એટલે કે ભારત (India), જર્મની (Germany), જાપાન (Japan) અને બ્રાઝિલ (Brazil) ના વિદેશ મંત્રીઓ એક ટેબલ પર સાથે જોવા મળ્યા. ભારત તરફથી વિદેશ મંત્રી Dr. S. Jaishankar એ આ બેઠકમાં ભાગ લીધો હતો. આ બેઠક એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી દેશ અમેરિકા (USA) ના ટોચના નેતાઓ પણ જાહેરમાં સ્વીકારી રહ્યા છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધ (World War II) પછી બનેલો World Order હવે સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ચુક્યો છે.
G4 દેશોનો મુખ્ય એજન્ડા: UNSC માં કાયમી બેઠક (The Core Agenda: Permanent Seat in UNSC)
G4 ગ્રુપ બનાવવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (United Nations Security Council – UNSC) માં સુધારા લાવવાનો છે. આ ચારેય દેશો માને છે કે વર્તમાન સમયમાં જે P5 (Permanent Five) દેશો (ચાઇના, ફ્રાન્સ, રશિયા, યુકે અને યુએસએ) છે, તે આખી દુનિયાનું સાચું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નથી.
Dr. S. Jaishankar એ સોશિયલ મીડિયા પર આ મીટિંગના ફોટોગ્રાફ્સ શેર કરતા લખ્યું કે G4 ની આ મુલાકાત ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ રહી છે. મ્યુનિક સિક્યુરિટી કોન્ફરન્સની સાઈડલાઈન પર આ પહેલીવાર બન્યું છે કે આ ચાર દેશોએ આટલી ગંભીરતાથી ચર્ચા કરી હોય. જર્મની, જાપાન અને બ્રાઝિલના વિદેશ મંત્રાલયોએ પણ આ અંગે સત્તાવાર નિવેદનો જાહેર કર્યા છે, જે દર્શાવે છે કે આ દેશો હવે UN Reform માટે વધુ આક્રમક બન્યા છે.
અમેરિકાનો સ્વીકાર: જૂની દુનિયાનો અંત (USA Admits: The End of Post-WWII Era)
આ આખી ઘટનામાં સૌથી ચોંકાવનારો વળાંક અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી (Secretary of State) Marco Rubio નું નિવેદન છે. માર્કો રુબિયોએ તાજેતરમાં જણાવ્યું હતું કે, “આપણે જે દુનિયામાં જન્મ્યા હતા, તે હવે રહી નથી.” તેમણે સ્વીકાર્યું કે છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં Power Balance સંપૂર્ણપણે શિફ્ટ થઈ ગયો છે.
જ્યારે 1945 માં UN બન્યું ત્યારે જે દેશો વિજેતા હતા તેમણે સત્તા સંભાળી હતી. પરંતુ આજે ભારત, જાપાન અને જર્મની જેવી અર્થવ્યવસ્થાઓ એટલી મજબૂત છે કે તેમને ઈગ્નોર કરવા અશક્ય છે. અમેરિકા હવે અનુભવી રહ્યું છે કે તેની સત્તા ધીમે ધીમે સ્લિપ થઈ રહી છે અને નવી Middle Powers ઉભરી રહી છે.
G4 vs P5: કોણ કેટલું શક્તિશાળી? (A Comparison of Power)
જો આપણે જીઓપોલિટિકલ અને ઇકોનોમિક એંગલથી જોઈએ, તો G4 દેશો ઘણા મામલામાં P5 દેશોને ટક્કર આપે છે:
- GDP & Economy: ભારત આજે વિશ્વની 5મી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે અને ટૂંક સમયમાં 3જી બનવા તરફ અગ્રેસર છે. જાપાન અને જર્મની પણ ટોપ ઇકોનોમીઝમાં સામેલ છે.
- Population & Democracy: ભારત દુનિયાની સૌથી મોટી લોકશાહી છે. બ્રાઝિલ આખા દક્ષિણ અમેરિકા ખંડનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
- UN Funding: જાપાન અને જર્મની સંયુક્ત રાષ્ટ્રને સૌથી વધુ ફંડ આપતા દેશોમાં સામેલ છે. છતાં તેમની પાસે Veto Power નથી, જે એક મોટી વિસંગતતા છે.
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો UNSC માં સુધારો કરવામાં ન આવે, તો UN પોતાની સુસંગતતા (relevance) ગુમાવી દેશે. જો ભારત જેવા દેશને કાયમી બેઠક ન મળે, તો તે વૈશ્વિક શાંતિ અને સુરક્ષા માટે લેવાતા નિર્ણયો પર પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ ઉભું કરે છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ: સુષ્મા સ્વરાજથી મોદી સુધીની સફર (Historical Context)
વીડિયોમાં જણાવ્યા મુજબ, G4 માટે ભારતની રણનીતિ હંમેશા સક્રિય રહી છે. વર્ષ 2015 માં ન્યુયોર્કમાં એક ઐતિહાસિક G4 Summit યોજાયું હતું, જેમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, જર્મનીના એન્જિલા મર્કેલ, બ્રાઝિલના પ્રમુખ ડિલ્મા રુસેફ અને જાપાનના શિંઝો આબેએ ભાગ લીધો હતો.
પૂર્વ વિદેશ મંત્રી સ્વ. Sushma Swaraj જી પણ G4 ગ્રુપમાં પ્રબળ વિશ્વાસ ધરાવતા હતા. તેમણે હંમેશા એ વાત પર ભાર મૂક્યો હતો કે ભારતે આ જૂથના માધ્યમથી જ UNSC માં પ્રવેશ મેળવવો જોઈએ. જોકે 2019 પછી કોવિડ અને અન્ય વૈશ્વિક સંકટોને કારણે આ ગ્રુપ થોડું શાંત પડી ગયું હતું, પરંતુ હવે મ્યુનિકમાં થયેલી આ બેઠક નવા જોશનો સંકેત આપી રહી છે.
શા માટે બ્રાઝિલ મહત્વનું છે? (Why Brazil Matters?)
ઘણા લોકો વિચારે છે કે ભારત, જાપાન અને જર્મની તો આર્થિક શક્તિઓ છે, પણ બ્રાઝિલ કેમ? બ્રાઝિલનું મહત્વ ભૌગોલિક છે. South American Continent માંથી કોઈ પણ દેશ UNSC માં કાયમી સભ્ય નથી. જો બ્રાઝિલને સ્થાન મળે છે, તો આખા ખંડને પ્રતિનિધિત્વ મળશે. આ જ રીતે આફ્રિકન દેશોની દાવેદારી પણ મજબૂત બની રહી છે. G4 એ એક પ્રકારનું બ્લોક છે જે સાબિત કરે છે કે દુનિયા માત્ર પશ્ચિમી દેશોના આધારે ન ચાલી શકે.
આગામી વ્યૂહરચના: શું નવું સંગઠન રચાશે? (Future Strategy)
ભારત હવે G4 સ્ટ્રેટેજીને પોતાની Foreign Policy ના સેન્ટર પોઈન્ટ પર લાવી રહ્યું છે. એક સૂચન એવું પણ છે કે જો કાયમી બેઠક તાત્કાલિક ન મળે, તો G4 દેશોને રવિવારના ક્રમમાં અથવા Rotation Basis પર એક કાયમી સીટ આપવામાં આવે, જ્યાં તેઓ વીટો પાવરનો ઉપયોગ કરી શકે. જોકે, ભારતની પ્રાથમિકતા હંમેશા પોતાની સ્વતંત્ર કાયમી બેઠક જ રહી છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે હવે સમય આવી ગયો છે કે ફરી એકવાર 2015 જેવું G4 Summit યોજાય જેમાં ચારેય દેશોના ટોચના નેતાઓ સાથે મળીને દુનિયાને મેસેજ આપે. જ્યારે અમેરિકા ખુદ માને છે કે જૂનો વર્લ્ડ ઓર્ડર પૂરો થયો છે, ત્યારે ભારત માટે આ સૌથી શ્રેષ્ઠ તક છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
મ્યુનિક સિક્યુરિટી કોન્ફરન્સમાં Dr. S. Jaishankar ની હાજરી અને G4 દેશોની એકતા એ સાબિત કરે છે કે ભારત હવે માત્ર વૈશ્વિક નિયમોનું પાલન કરનાર દેશ નથી, પણ Global Rule Maker બનવા માંગે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જે રીતે શક્તિનું સંતુલન બદલાઈ રહ્યું છે, તે જોતા આગામી 2-3 વર્ષો UNSC રિફોર્મ્સ માટે અત્યંત મહત્વના સાબિત થશે.
