ઊંડા સમુદ્રનું ખનન: વૈશ્વિક ‘બ્લુ ગોલ્ડ’ની રેસમાં ભડકી રાજકીય આગ, UNCLOS અને પર્યાવરણ સામે મોટો પડકાર

ઊંડા સમુદ્રનું ખનન: વૈશ્વિક ‘બ્લુ ગોલ્ડ’ની રેસમાં ભડકી રાજકીય આગ, UNCLOS અને પર્યાવરણ સામે મોટો પડકાર

આજરોજ, 9 માર્ચ, 2026ના રોજ, વૈશ્વિક રાજકારણ (global geopolitics) એક નવા અને ઊંડા સંકટના આરે આવીને ઊભું છે. કિંગ્સ્ટન, જમૈકા ખાતે આંતરરાષ્ટ્રીય સીબેડ ઓથોરિટી (International Seabed Authority – ISA) ની મહત્વપૂર્ણ બેઠક શરૂ થઈ છે, જ્યાં સમુદ્રતળ (deep-sea) માંથી ખનિજોના ખનન (mining) માટેના નિયમો, જેને ‘માઇનિંગ કોડ’ (Mining Code) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેના પર વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. આ બેઠક ભવિષ્યના દરિયાઈ શાસન (ocean governance) અને પૃથ્વીના સૌથી અજાણ્યા છતાં નાજુક ઇકોસિસ્ટમ (ecosystem) ના ભવિષ્યને આકાર આપશે. એક તરફ, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs) અને રિન્યુએબલ એનર્જી (renewable energy) ટેકનોલોજી માટે અત્યંત જરૂરી એવા ક્રિટિકલ મિનરલ્સ (critical minerals) ની વધતી જતી વૈશ્વિક માંગ છે, તો બીજી તરફ, સમુદ્રી જીવન પર તેના સંભવિત વિનાશક પર્યાવરણીય અસરો (environmental impacts) અંગે ઊંડી ચિંતા સેવાઈ રહી છે.

ક્રિટિકલ મિનરલ્સની ભૂરાજકીય લાલચ: ‘બ્લુ ગોલ્ડ’ માટેની દોડ

આધુનિક ટેકનોલોજી અને ભવિષ્યની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે કોબાલ્ટ (cobalt), નિકલ (nickel), મેંગેનીઝ (manganese), કોપર (copper) અને રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ (rare earth elements) જેવા ખનિજો અનિવાર્ય છે. આ ખનિજો સ્માર્ટફોન, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, પવનચક્કી (wind turbines) અને ફાઇટર જેટ (fighter jets) જેવા ઉત્પાદનો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ભૂમિગત ખાણોમાં આ ખનિજોના ભંડાર ઘટતા જાય છે અથવા તેમના નિષ્કર્ષણના પર્યાવરણીય પડકારો વધી રહ્યા છે, ત્યારે ઊંડા સમુદ્રના તળિયામાં આવેલા પોલિમિટેલિક નોડ્યુલ્સ (polymetallic nodules), કોબાલ્ટ-રિચ ક્રસ્ટ્સ (cobalt-rich crusts) અને હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ (hydrothermal vents) માં રહેલા અબજો ડોલરના આ ખનિજ ભંડારો પર વિશ્વની નજર ટકેલી છે.

ચીન (China) હાલમાં આ ક્રિટિકલ મિનરલ્સના પ્રોસેસિંગ (processing) અને રિફાઇનિંગ (refining) માં 70% થી 90% જેટલો બજાર હિસ્સો ધરાવે છે, જે પશ્ચિમી દેશો માટે મોટી ચિંતાનો વિષય છે. ભૂરાજકીય તણાવ વધતા, ચીને ભૂતકાળમાં 11થી વધુ ખનિજો અને રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, જેના કારણે કિંમતોમાં વધારો અને પુરવઠામાં અછત સર્જાઈ છે. આનાથી અમેરિકા (USA) અને યુરોપિયન યુનિયન (European Union) જેવા દેશો માટે પોતાની સપ્લાય ચેઇન (supply chain) ને સુરક્ષિત કરવાની તાતી જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે, અને Deep-Sea Mining (DSM) આ સુરક્ષા માટેના એક ઉપાય તરીકે જોવામાં આવે છે.

યુએસનું એકતરફી પગલું: આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન?

આ વિવાદમાં સૌથી મોટો વળાંક એ છે કે, એપ્રિલ 2025માં તત્કાલીન યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે (Donald Trump) એક એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર (executive order) બહાર પાડ્યો હતો, જે અમેરિકી કંપનીઓને આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમા (international waters) માં સમુદ્રતળ ખનન માટે પરમિટ (permits) આપવાનો માર્ગ મોકળો કરે છે. આ પગલું યુનાઈટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ઓન ધ લો ઓફ ધ સી (United Nations Convention on the Law of the Sea – UNCLOS) ના સિદ્ધાંતોનું સંભવિત ઉલ્લંઘન છે, જે મુજબ રાષ્ટ્રીય અધિકારક્ષેત્રની બહારના સમુદ્રતળ અને તેના સંસાધનોને ‘માનવજાતનો સામાન્ય વારસો’ (common heritage of humankind) ગણવામાં આવે છે અને તેનું સંચાલન ISA દ્વારા થવું જોઈએ.

યુએસના આ એકતરફી અભિગમથી બહુપક્ષીય શાસન (multilateral governance) અને UNCLOS ના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. અમેરિકી કંપનીઓ, જેમ કે The Metals Company (TMC) અને Impossible Metals, Clarion-Clipperton Zone (CCZ) જેવા વિસ્તારોમાં ખનન માટે ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. જો યુએસ વહીવટીતંત્ર એકપક્ષીય રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રતળ પર ખનનની પરવાનગી આપશે, તો તેને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણવામાં આવશે.

પર્યાવરણીય આપત્તિનું જોખમ: વૈશ્વિક મોરેટોરિયમની માંગ

સમુદ્રતળ ખનનના વિરોધીઓ, જેમાં વૈજ્ઞાનિકો, પર્યાવરણીય સંસ્થાઓ (environmental organizations) અને નાના ટાપુ વિકાસશીલ રાજ્યો (Small Island Developing States – SIDS) નો સમાવેશ થાય છે, તેઓ આ પ્રવૃત્તિ પર સંપૂર્ણ અથવા સાવચેતીભર્યા વિરામ (precautionary pause) એટલે કે મોરેટોરિયમ (moratorium) ની માંગ કરી રહ્યા છે. લગભગ 40 દેશો આ મોરેટોરિયમના સમર્થનમાં છે.

તેમની મુખ્ય ચિંતાઓ નીચે મુજબ છે:

• જૈવવિવિધતાનો નાશ: ઊંડા સમુદ્રનું ઇકોસિસ્ટમ અત્યંત નાજુક અને મોટાભાગે અજાણ્યું છે. ખનન પ્રવૃત્તિઓથી સમુદ્રતળ પરની પ્રજાતિઓ, ખોરાકની સાંકળો (food webs) અને મૂલ્યવાન દરિયાઈ જિનેટિક સંસાધનો (marine genetic resources) ના રહેઠાણોને ભરપાઈ ન થઈ શકે તેવું નુકસાન થઈ શકે છે.
• વૈજ્ઞાનિક માહિતીનો અભાવ: ઊંડા સમુદ્ર વિશેની વૈજ્ઞાનિક સમજણ હજુ પણ મર્યાદિત છે. પર્યાવરણીય અસરોને સંપૂર્ણપણે સમજ્યા વિના ખનન શરૂ કરવું એ “બ્લાઇન્ડ માઇનિંગ” (blind mining) સમાન છે.
• પ્રદૂષણ અને કાંપ: ખનન પ્રવૃત્તિઓથી સમુદ્રમાં કાંપના વાદળો (sediment plumes) ઉત્પન્ન થશે, જે લાંબા અંતર સુધી ફેલાઈને સૂર્યપ્રકાશને અવરોધી શકે છે અને દરિયાઈ જીવોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. અવાજ પ્રદૂષણ (noise pollution) પણ દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓ માટે સમસ્યા ઊભી કરી શકે છે.
• અપ્રતિબંધિત જોખમ: એકવાર શરૂ થયા પછી, ઊંડા સમુદ્રના ઇકોસિસ્ટમ પર થતી અસરને પૂર્વવત્ કરવી લગભગ અશક્ય બની જશે.

ગ્રીનપીસ ઇન્ટરનેશનલ (Greenpeace International) જેવી સંસ્થાઓ ISA ને સબમિટ કરેલા પુરાવા સાથે સક્રિયપણે વિરોધ કરી રહી છે કે TMC જેવી કંપનીઓની પેટાકંપનીઓ દ્વારા ખનન કરારોના ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યા છે. તેઓ ISA ને યુએસ અને TMC ના “નિયો-કોલોનિયલ રિસોર્સ ગ્રેબ” (neo-colonial resource grab) નો સામનો કરવા હાકલ કરી રહ્યા છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય શાસન અને ‘સામાન્ય વારસો’નો સિદ્ધાંત

UNCLOS હેઠળ, ISA ની સ્થાપના રાષ્ટ્રીય અધિકારક્ષેત્રની બહારના સમુદ્રતળ (Area) માં ખનિજ સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન કરવા માટે કરવામાં આવી હતી. આનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે આ સંસાધનોનો લાભ સમગ્ર માનવજાતને, ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોને, સમાન રીતે મળે. જોકે, ગ્રીનપીસ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક નવા સ્વતંત્ર અભ્યાસ મુજબ, ISA ની વર્તમાન દરખાસ્તો વિકાસશીલ દેશોને નહિવત્ લાભ આપશે.

ISA ના માઇનિંગ કોડ પરની વાટાઘાટોમાં પર્યાવરણીય સુરક્ષા, લાભ વહેંચણીના નિયમો (benefit-sharing rules) અને સ્વદેશી લોકોના અધિકારો (rights of Indigenous peoples) સહિતના ડઝનબંધ મુખ્ય મુદ્દાઓ વણઉકેલ્યા છે. ઘણા નિષ્ણાતો ISA સચિવાલય પર ઉદ્યોગના દબાણને કારણે ઝડપથી નિયમોને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાનો આરોપ લગાવી રહ્યા છે, જે governance ને નબળું પાડી શકે છે.

તાજેતરમાં, જાન્યુઆરી 17, 2026ના રોજ અમલમાં આવેલી નવી હાઇ સીઝ ટ્રીટી (High Seas Treaty), જેને BBNJ એગ્રીમેન્ટ (BBNJ Agreement) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં દરિયાઈ જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ અને ટકાઉ ઉપયોગને મજબૂત બનાવવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. વિરોધીઓ દલીલ કરે છે કે ઊંડા સમુદ્રનું ખનન આ નવી સંધિના ઉદ્દેશ્યો સાથે સુસંગત નથી અને તેને સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવે તે પહેલાં જ નબળી પાડી શકે છે.

ભારતનો દ્રષ્ટિકોણ: રિસોર્સ સિક્યુરિટી અને ટેકનોલોજીનો રોલ

ભારત (India) માટે પણ deep-sea mining એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. દેશની વધતી જતી અર્થવ્યવસ્થા અને ટેકનોલોજીકલ જરૂરિયાતો માટે ક્રિટિકલ મિનરલ્સની સુરક્ષિત સપ્લાય ચેઇન અનિવાર્ય છે. ભારતે ISA સાથે 2002 માં સેન્ટ્રલ ઇન્ડિયન ઓસન બેસિન (Central Indian Ocean Basin) માં પોલિમિટેલિક નોડ્યુલ્સના સંશોધન (exploration) માટે કરાર કર્યો હતો. ભારત Deep Ocean Mission જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા ઊંડા સમુદ્રના સંશોધનમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે, જે ખનિજ સંસાધનો અને દરિયાઈ જૈવવિવિધતા બંનેને સમજવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

ભારત, એક વિકાસશીલ રાષ્ટ્ર તરીકે, ‘સામાન્ય વારસા’ના સિદ્ધાંતનું સમર્થન કરે છે અને ખાતરી કરવા માંગે છે કે deep-sea mining ના લાભો સમાન રીતે વહેંચાય. જોકે, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનની અનિશ્ચિતતાઓને કારણે, ભારત પણ ભવિષ્યમાં પોતાની critical mineral supply chain ને વૈવિધ્યસભર બનાવવા માટે deep-sea resources પર નિર્ભરતા વધારી શકે છે. ભારતીય દ્રષ્ટિકોણ સંતુલિત રહેવાની શક્યતા છે – પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને મહત્વ આપતા, પરંતુ રાષ્ટ્રીય હિતો અને સંસાધન સુરક્ષા (resource security) ને પણ પ્રાથમિકતા આપતા.

ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા: ‘ગ્રે ઝોન’ યુદ્ધ અને AI ની ભૂમિકા

આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરીને unilateral mining ના પ્રયાસો ‘ગ્રે ઝોન’ (Gray Zone) યુદ્ધના નવા સ્વરૂપોને જન્મ આપી શકે છે, જ્યાં રાજ્યો સીધા સંઘર્ષ ટાળીને આર્થિક દબાણ, કાનૂની લૂફોલ્સનો ઉપયોગ અને ડિસઇન્ફોર્મેશન (disinformation) જેવા ઉપાયો દ્વારા તેમના હિતોને આગળ ધપાવે છે. યુએસ દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોને બાયપાસ કરવાના પ્રયાસો ભવિષ્યમાં ઉચ્ચ સમુદ્ર (high seas) ના સંભવિત લશ્કરીકરણ (militarization) તરફ દોરી શકે છે, જ્યાં દરેક દેશ પોતાના ખનન હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે નૌકાદળની હાજરી વધારી શકે છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, deep-sea mining પ્રવૃત્તિઓના પર્યાવરણીય મોનિટરિંગ (environmental monitoring) માં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડિજિટલ ટ્વિન્સ (digital twins) જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાની શક્યતાઓ પણ ચર્ચાઈ રહી છે. AI-આધારિત સાધનો દરિયાઈ વાતાવરણમાં થતા ટૂંકા ગાળાના ફેરફારોની આગાહી કરી શકે છે અને પર્યાવરણીય threshold levels નું પાલન સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે. જોકે, આ ટેકનોલોજી ખનનના મૂળભૂત પર્યાવરણીય જોખમોને સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકશે નહીં.

આગામી બે અઠવાડિયા સુધી ચાલનારી ISA ની બેઠક વિશ્વ માટે એક કસોટી સમાન છે. શું આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય એક થઈને ‘સામાન્ય વારસા’નું રક્ષણ કરી શકશે અને ટકાઉ ભવિષ્ય માટે જવાબદાર નિર્ણય લઈ શકશે, કે પછી ક્રિટિકલ મિનરલ્સની લાલચ અને રાષ્ટ્રીય હિતોની આંધળી દોડ પૃથ્વીના છેલ્લા અજાણ્યા મોરચાને વિનાશ તરફ ધકેલશે? આ સવાલનો જવાબ ભવિષ્યના વૈશ્વિક સત્તા સંતુલન (global balance of power) અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે.

નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.