અમરેલી: જળ સંકટ સામે લડત અને વિકાસના નવા કિરણો
અમરેલી જિલ્લા, ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશનું એક મહત્વપૂર્ણ અંગ, લાંબા સમયથી પાણીની અછત (water scarcity) અને તેની ખેતી તેમજ રોજિંદા જીવન પરની ગંભીર અસરોનો સામનો કરી રહ્યું છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક સમયથી રાજ્ય સરકાર અને સ્થાનિક સંસ્થાઓના સંયુક્ત પ્રયાસોથી જળ સંરક્ષણ (water conservation) અને સિંચાઈ સુવિધાઓ (irrigation facilities) વધારવા માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે, જે અમરેલીના ભવિષ્ય માટે આશાનું નવું કિરણ લઈને આવ્યા છે.
આજરોજ, ૧૪ માર્ચ, ૨૦૨૬ના રોજ, અમરેલીના વિવિધ તાલુકાઓમાં ચાલી રહેલા જળ સંબંધિત વિકાસ કાર્યોની પ્રગતિ અને તાજેતરના લોકાર્પણોએ સ્થાનિક સ્તરે ખુશીની લહેર પ્રસરાવી છે. ખાસ કરીને, ૬ માર્ચ, ૨૦૨૬ના રોજ અમરેલી, કુંકાવાવ અને વડિયા તાલુકાઓમાં રૂ. ૩.૨૫ કરોડથી વધુના જળસંચય વિકાસકાર્યોનું ખાતમુહૂર્ત અને ૧૧ માર્ચ, ૨૦૨૬ના રોજ રાજ્યમંત્રી કૌશિકભાઈ વેકરિયાના હસ્તે રૂ. ૭૫ કરોડથી વધુના વિકાસકાર્યોને ગતિ આપવામાં આવી છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ અમરેલીના પાણીના પ્રશ્નને કાયમી ધોરણે હલ કરવામાં મદદરૂપ થશે તેવી આશા સેવાઈ રહી છે.
અમરેલીની ભૂગોળ અને જળ સંકટનો ઇતિહાસ
અમરેલી જિલ્લો ભૌગોલિક રીતે ‘ક્લાઇમેટિકલી વલ્નરેબલ રિજન’ (climatically vulnerable region) તરીકે ઓળખાય છે, જ્યાં વરસાદની અનિયમિત પેટર્ન, લાંબા સૂકા ગાળા અને વારંવાર દુષ્કાળનો અનુભવ થાય છે. જિલ્લાના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ખારાશનું પ્રમાણ (salinity ingress) પણ એક મોટી ચિંતાનો વિષય છે, જે પીવાના અને સિંચાઈના પાણીની ગુણવત્તાને સતત ઘટાડી રહ્યું છે. ભૂગર્ભ જળસ્તરો (groundwater levels) એટલા નીચે ઉતરી ગયા છે કે ૧૦૦૦ ફૂટ સુધી બોર કરવા છતાં પાણી મળવું મુશ્કેલ બની ગયું છે. અમરેલીના અનેક ગામોમાં ૧૫ થી ૨૦ દિવસમાં માત્ર એક જ વાર પીવાના પાણીનો પુરવઠો મળે છે, જે ગ્રામજનો માટે severe પાણીની તંગી દર્શાવે છે.
ખેતી પર જળ સંકટની ગંભીર અસરો
અમરેલી જિલ્લાની અર્થવ્યવસ્થાનો મુખ્ય આધાર કૃષિ (agriculture) છે, અને પાણીની અછત સીધી રીતે ખેડૂતોની આજીવિકા પર અસર કરે છે. કપાસ, મગફળી, મરચાં, જીરું, ચણા અને ઘઉં જેવા મુખ્ય પાકોની ઉત્પાદકતામાં (crop productivity) ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. સિંચાઈ સુવિધાઓના અભાવે, જિલ્લાના કુલ વાવેતર વિસ્તારના માત્ર ૪૦% જ સિંચાઈ હેઠળ આવે છે. આના પરિણામે, ખેડૂતો વર્ષમાં એક કરતાં વધુ પાક લઈ શકતા નથી અને ચોમાસાના વરસાદ પર સંપૂર્ણપણે નિર્ભર રહેવું પડે છે.
પાક નિષ્ફળ જવાના કારણે ખેડૂતો દેવાના બોજ તળે દબાઈ જાય છે, અને ઘણા પરિવારો શહેરોમાં મજૂરી કરવા સ્થળાંતર કરવા મજબૂર બન્યા છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ ૨૦૨૬ (Economic Survey 2026) પણ દર્શાવે છે કે ભારતનો કૃષિ ક્ષેત્ર, ખાસ કરીને વરસાદ આધારિત વિસ્તારોમાં, જળ સંકટ અને આબોહવા પરિવર્તનના કારણે પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે.
જીવાદોરી બની ‘સૌની યોજના’ (SAUNI Yojana)
સૌરાષ્ટ્રના સૂકા પ્રદેશો માટે સૌરાષ્ટ્ર નર્મદા અવતરણ ઇરીગેશન (SAUNI) યોજના એક વરદાનરૂપ સાબિત થઈ રહી છે. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નર્મદા નદીના વધારાના પાણીને સૌરાષ્ટ્રના ૧૧૫ મોટા ડેમોમાં ભરવાનો છે. અમરેલી જિલ્લામાં SAUNI યોજના લિંક-૨ અને લિંક-૪ (Link-2 and Link-4) દ્વારા સિંચાઈનું પાણી પહોંચાડવામાં આવી રહ્યું છે.
તાજેતરમાં, ૬ માર્ચ, ૨૦૨૬ના રોજ, અમરેલીના મોણપુર ગામે SAUNI યોજના હેઠળના સ્કાવર વાલ્વનું લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું, જેનાથી ૩૫૦ કિલોમીટર દૂરથી નર્મદાનું પાણી મોણપુરના તળાવમાં ઠલવાયું. જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી જીતુ વાઘાણીએ આ અવસરે જણાવ્યું હતું કે, “આ માત્ર એક વાલ્વ નથી, પરંતુ આસપાસના ૮ થી ૧૦ ગામોની ખેતી, પીવાનું પાણી અને પશુ-પંખીઓ માટે પ્રાણ આપતો વાલ્વ છે.” આ ઉપરાંત, નવડા-ચાવંડ બલ્ક પાઇપલાઇન (Navda-Chavand Bulk Pipeline) પ્રોજેક્ટ પણ અમરેલી સહિત બોટાદ, જૂનાગઢ, રાજકોટ અને પોરબંદર જિલ્લાના લગભગ ૧૩૦૦ ગામો અને ૩૫ થી વધુ શહેરોને દરરોજ ૩૦ કરોડ લિટર વધારાનું પાણી પૂરું પાડશે.
વર્ષ ૨૦૨૫ની શરૂઆતમાં, અમરેલી જિલ્લાના વડી, ખોડિયાર, મુંજીયાસર અને રાયડી જેવા ૯ ડેમમાં પાઇપલાઇનનું કામકાજ પૂર્ણ થઈ ગયું હતું. જોકે, સાવરકુંડલા તાલુકાના સુરજવડી અને શેલ દેદુમલ ડેમમાં કામગીરી હજુ પ્રગતિમાં છે. આ પ્રોજેક્ટ્સની પૂર્ણતા અમરેલીના ખેડૂતો માટે સિંચાઈની નવી તકો ઊભી કરશે અને તેમને આર્થિક રીતે મજબૂત બનાવશે.
સ્થાનિક જળ સંરક્ષણ અને સામુદાયિક ભાગીદારી
સરકારી યોજનાઓ ઉપરાંત, સ્થાનિક સ્તરે પણ જળ સંરક્ષણ માટે નોંધપાત્ર પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે, જેમાં સામુદાયિક ભાગીદારી (community participation) મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
૧. જલ ઉત્સવ અને ધોળકિયા ફાઉન્ડેશન
નવેમ્બર ૨૦૨૩માં, અમરેલીના દુધાળા ગામે રાજ્યના પ્રથમ ‘જલ ઉત્સવ’ (Jal Utsav)નું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં રાજ્યપાલ શ્રી આચાર્ય દેવવ્રતજી અને મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આ ઉત્સવ ધોળકિયા ફાઉન્ડેશન (Dholakia Foundation) દ્વારા કરવામાં આવેલા જળ સંરક્ષણના મોડેલ કાર્યને પ્રેરિત કરવા અને ઉજવવા માટે આયોજિત કરાયો હતો. ધોળકિયા ફાઉન્ડેશને લાઠી તાલુકાના દુધાળા ગામ નજીક ૫૨ કિલોમીટર લાંબી ગાગડિયો નદી (Gagadiyo River) ને પુનર્જીવિત કરી છે અને અનેક તળાવો બનાવ્યા છે, જેના પરિણામે ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચા આવ્યા છે, ખેતીમાં ક્રાંતિ સર્જાઈ છે અને ગામડાંઓમાંથી સ્થળાંતર અટક્યું છે. ફાઉન્ડેશને ગુજરાતના પાણીની અછતવાળા વિસ્તારોમાં ૧૪૦થી વધુ તળાવો વિકસાવ્યા છે, જેમાં ૧૫ અબજ લિટરથી વધુ પાણીનો સંગ્રહ થયો છે, જે લગભગ ૩,૦૦,૦૦૦ સ્થાનિક રહેવાસીઓને લાભ આપી રહ્યો છે.
૨. ચેકડેમ અને તળાવ ઊંડા કરવાના કાર્યો
રાજ્ય સરકાર જળસંચયને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે. ૬ માર્ચ, ૨૦૨૬ના રોજ, અમરેલી, કુંકાવાવ અને વડિયા તાલુકાઓમાં રૂ. ૩.૨૫ કરોડથી વધુના ખર્ચે ચેકડેમ (check dams) નિર્માણ અને તળાવો ઊંડા કરવાના (pond deepening) કાર્યોનું ખાતમુહૂર્ત કરવામાં આવ્યું. આ પ્રોજેક્ટ્સ અંતર્ગત કુંકાવાવ તાલુકાના સાંથળી, ખડખડ અને તરઘરી ગામોમાં નવા ચેકડેમો બનશે, જે કરોડો લિટર પાણીનો સંગ્રહ કરશે અને ભૂગર્ભ જળસ્તરને ઊંચા લાવશે. મોટા આંકડિયા ગામે તળાવ ઊંડું કરવાની કામગીરી પણ શરૂ કરવામાં આવી છે, જે સીધો ખેડૂતોને સિંચાઈમાં ફાયદો કરાવશે.
૩. individual Farmer Efforts
અમરેલીના ખેડૂતો પણ પોતાની રીતે જળ સંરક્ષણમાં યોગદાન આપી રહ્યા છે. જાફરાબાદ તાલુકાના વડલી ગામના પ્રવીણભાઈ સાંખટે (Pravinbhai Sankhat) પોતાના ખેતરમાં ૧ વીઘામાં ૩૦ ફૂટ ઊંડું તળાવ બનાવીને વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કર્યો છે, જેનાથી તેઓ આખું વર્ષ ખેતી કરી શકે છે અને ખારા પાટ વિસ્તારને પણ મીઠો બનાવ્યો છે. સાવરકુંડલા નજીકના મેરિયાણા ગામના કાળુ પાટગિર (Kalu Patgir) જેવા ખેડૂતો વીજળી પુરવઠામાં વિક્ષેપ વખતે તેમના ટ્રેક્ટરનો ઉપયોગ કરીને ગામમાં પીવાના પાણીનું વિતરણ કરે છે, જે સામુદાયિક સેવાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
પીવાના પાણીની સમસ્યાનું નિરાકરણ
પીવાના પાણીની સમસ્યાનું નિરાકરણ પણ સરકારની પ્રાથમિકતા છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫માં, અમરેલી જિલ્લાના લાઠી, લીલીયા અને બાબરા તાલુકાના ૫૬ ગામોને જૂથ સુધારણા યોજના (group improvement scheme) હેઠળ નિયમિત ધોરણે પીવાના પાણીનો પુરવઠો ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે રૂ. ૮૯.૩૩ કરોડના ખર્ચની યોજનાને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
આ ઉપરાંત, ચિત્તલ મુકામે ‘જલ જીવન મિશન’ (Jal Jeevan Mission) હેઠળ રૂ. ૨.૩૩ કરોડના ખર્ચે ‘નલ સે જલ’ (Nal Se Jal) યોજનાનું લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું છે, જેનાથી અંદાજે ૨૧૮ ઘરોમાં પીવાનું શુદ્ધ પાણી પહોંચશે. તરઘરી ગામે સ્માર્ટ આર.ઓ. પ્લાન્ટ (Smart RO Plant) અને પંચાયત ઘરનું લોકાર્પણ પણ કરવામાં આવ્યું છે, જ્યાં ગ્રામજનો નજીવા ખર્ચે શુદ્ધ પાણી મેળવી શકશે.
આગળનો માર્ગ અને પડકારો
અમરેલીમાં જળ સંકટને હલ કરવા માટે અનેક સકારાત્મક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે, તેમ છતાં પડકારો હજુ પણ યથાવત છે. આબોહવા પરિવર્તન (climate change) જળ સંસાધનો પર સતત દબાણ લાવી રહ્યું છે, જેનાથી સિંચાઈ માટે પાણીની માંગ વધી શકે છે. ડેમોમાં પાણીના જથ્થાનું અસરકારક વ્યવસ્થાપન અને તમામ વિસ્તારોમાં પાણીનું સમાન વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવું એ પણ એક મોટો પડકાર છે. અમુક ડેમોમાં SAUNI યોજનાનું પાણી પૂરતા વરસાદને કારણે છોડવામાં આવ્યું ન હોવાના અહેવાલો પણ છે.
આગામી સમયમાં, ‘કેચ ધ રેઈન’ (Catch the Rain) અભિયાન જેવા સામુદાયિક આધારિત જળ સંરક્ષણ પ્રયાસોને વધુ વેગ આપવાની જરૂર છે. સરકારે ‘વિકસિત ભારત’ (Viksit Bharat) ના વિઝનને સાકાર કરવા માટે વીજળી અને પાણીની અછતને કાયમી ધોરણે દૂર કરવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી છે. અમરેલી જિલ્લા વહીવટી તંત્ર અને ગ્રામીણ નેતૃત્વના સંકલનથી સિંચાઈ ક્ષેત્રે સ્વાવલંબી બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ પ્રયાસોથી અમરેલીનું ભાવિ જળ સમૃદ્ધ અને હરિયાળું બનશે તેવી આશા છે.
નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.
