AMCનું મોટું ઓપરેશન: પ્રતિબંધિત પ્લાસ્ટિક બનાવતી ફેક્ટરીઓ 15 દિવસ માટે સીલ થશે, વેપારીઓ અને ફેરિયાઓ માટે દંડના નવા નિયમો જાહેર

અમદાવાદ (Ahmedabad): પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતા અને ગટરો ચોક-અપ કરતા પ્લાસ્ટિકના દૂષણને ડામવા માટે અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC) એ હવે અત્યાર સુધીનું સૌથી આકરું વલણ અપનાવ્યું છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટ (Gujarat High Court) ની ફટકાર અને કડક નિર્દેશો બાદ, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની હેલ્થ અને સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ કમિટીએ એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. હવેથી શહેરમાં પ્રતિબંધિત પ્લાસ્ટિક (Banned Plastic) બનાવતી ફેક્ટરીઓ અને મોટા જથ્થામાં સંગ્રહ કરતા વેપારીઓ સામે સીધી સીલિંગ (Sealing) ની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.

આ નિર્ણય માત્ર દંડ વસૂલવા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ પ્લાસ્ટિકની સપ્લાય ચેઈન (Supply Chain) તોડવા માટેનો વ્યૂહાત્મક પ્લાન છે. અત્યાર સુધી તંત્ર માત્ર નાના ફેરિયાઓ કે દુકાનદારો પાસેથી દંડ વસૂલતું હતું, પરંતુ હવે ઉત્પાદકો (Manufacturers) પર સીધો પ્રહાર કરવામાં આવશે.

ફેક્ટરીઓ અને દુકાનો સીલ કરવાના નવા નિયમો (New Sealing Rules)

સોમવારે મળેલી AMCની હેલ્થ અને સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ કમિટીની બેઠકમાં લેવાયેલા નિર્ણય મુજબ, શહેરમાં પ્રતિબંધિત પ્લાસ્ટિકનું ઉત્પાદન અને વેચાણ અટકાવવા માટે નીચે મુજબના કડક પગલાં લેવામાં આવશે:

1. Manufacturing Units (ઉત્પાદન એકમો): જો અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની હદમાં આવેલી કોઈપણ ફેક્ટરી કે ઔદ્યોગિક એકમ પ્રતિબંધિત પ્લાસ્ટિક (જેમ કે 120 માઈક્રોનથી પાતળા પ્લાસ્ટિક) બનાવતા પકડાશે, તો તે ફેક્ટરીને 15 દિવસ માટે સીલ (Sealed for 15 Days) કરવામાં આવશે. આ એક મોટો નિર્ણય છે કારણ કે તેનાથી ઉત્પાદન પ્રક્રિયા પર સીધી અસર પડશે.

2. Retailers and Wholesalers (રિટેલ અને હોલસેલ વેપારીઓ): જો કોઈ દુકાનદાર, રિટેલર કે હોલસેલ વેપારીના પ્રિમાઈસીસમાંથી 100 કિલો (100 kg) કે તેથી વધુ પ્રતિબંધિત પ્લાસ્ટિકનો જથ્થો મળી આવશે, તો તેમની દુકાન કે ગોડાઉનને 10 દિવસ માટે સીલ (Sealed for 10 Days) કરવામાં આવશે.

3. Street Vendors (ફેરિયાઓ માટે દંડ): નાના ફેરિયાઓ અને પાથરણાવાળાઓ માટે પણ દંડની રકમ (Penalty Amount) નક્કી કરવામાં આવી છે. જો તેઓ પ્રતિબંધિત પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ કરતા પકડાશે તો ગ્રેડેડ પેનલ્ટી સિસ્ટમ લાગુ પડશે:

    ◦ પ્રથમ ગુનો (First Offence): ₹1,000 નો દંડ.

    ◦ બીજો ગુનો (Second Offence): ₹3,000 નો દંડ. (નોંધ: અમુક અહેવાલોમાં ₹2,000 નો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ GSTV અને ગુજરાત સમાચારના અહેવાલો મુજબ આ રકમ ₹3,000 નક્કી કરાઈ છે).

    ◦ ત્રીજો ગુનો (Third Offence): ₹5,000 નો દંડ.

ગુજરાત હાઈકોર્ટની લાલ આંખ અને GPCB નો રિપોર્ટ (Gujarat HC Intervention)

આ કડક કાર્યવાહી પાછળનું મુખ્ય કારણ ગુજરાત હાઈકોર્ટ (Gujarat High Court) નું કડક વલણ છે. એડવોકેટ અમિત પંચાલ દ્વારા કરવામાં આવેલી જાહેર હિતની અરજી (PIL) ની સુનાવણી દરમિયાન, હાઈકોર્ટે રાજ્યમાં પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ (Plastic Waste Management) ના નિયમોના ભંગ બદલ નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી.

ચીફ જસ્ટિસ સુનિતા અગ્રવાલ અને જસ્ટિસ પ્રણવ ત્રિવેદીની ખંડપીઠે ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (GPCB) ને આદેશ આપ્યો હતો કે તેઓ પ્લાસ્ટિકના નિકાલ અને નિયમોના પાલન અંગેનો વિસ્તૃત અહેવાલ રજૂ કરે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારાઓ સામે કડક શિક્ષાત્મક પગલાં (Punitive Action) લેવામાં આવે.

GPCB દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા રિપોર્ટમાં ચોંકાવનારી વિગતો સામે આવી હતી. રાજ્યની આઠ મહાનગરપાલિકાઓમાં તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું હતું કે ભાવનગર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન પાસે પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ સેગ્રીગેશન (Segregation) માટે કોઈ સિસ્ટમ જ નથી. ગાંધીનગરમાં પણ વેસ્ટ રિકવરી ફેસિલિટી બંધ હાલતમાં હતી. આ બાબતને ગંભીરતાથી લઈ હાઈકોર્ટે તંત્રને જાગવા અને એક્શન લેવા માટે આદેશ આપ્યો હતો. ઓખા નગરપાલિકાના ચીફ ઓફિસરને પણ પ્લાસ્ટિકના ઢગલા મામલે કોર્ટે ફટકાર લગાવી હતી.

આ બેકગ્રાઉન્ડને કારણે જ AMC એ તાત્કાલિક અસરથી પોતાની પોલિસીમાં ફેરફાર કર્યો છે અને માત્ર “End Users” (ગ્રાહકો) ને દંડવાને બદલે હવે “Source” (ઉત્પાદકો) પર ત્રાટકવાનું નક્કી કર્યું છે.

કયા પ્લાસ્ટિક પર છે પ્રતિબંધ? (What is Banned?)

ઘણા નાગરિકો અને વેપારીઓમાં હજુ પણ ગેરસમજ છે કે કયા પ્લાસ્ટિક પર પ્રતિબંધ છે. GPCB અને Plastic Waste Management Rules, 2016 (સુધારા સાથે) મુજબ નીચે મુજબની વસ્તુઓ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે:

• માઈક્રોન લિમિટ (Micron Limit): 120 માઈક્રોન (120 Microns) થી પાતળા પ્લાસ્ટિકની કેરી બેગ્સ (Plastic Carry Bags) પર પ્રતિબંધ છે. 2022 થી આ લિમિટ વધારીને 120 માઈક્રોન કરવામાં આવી છે.

• નોન-વુવન બેગ્સ (Non-Woven Bags): બજારમાં કાપડ જેવી દેખાતી પણ પ્લાસ્ટિક મિક્સ હોય તેવી બેગ્સ, જે 60 GSM (Grams per Square Metre) થી ઓછી હોય તેના પર પણ પ્રતિબંધ છે.

• સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિક આઈટમ્સ (Single Use Plastic Items): જે પ્લાસ્ટિકનો એકવાર ઉપયોગ કરીને ફેંકી દેવામાં આવે છે, તેના પર સખત પ્રતિબંધ છે. આ લિસ્ટમાં સામેલ છે:

    ◦ પ્લાસ્ટિકની સ્ટ્રો (Plastic Straws).

    ◦ પ્લાસ્ટિકના કટલરી સેટ (Cutlery) જેમ કે ચમચી, કાંટા, છરી, પ્લેટ, કપ, ગ્લાસ અને ટ્રે.

    ◦ મીઠાઈના બોક્સ પરનું રેપિંગ ફિલ્મ (Wrapping Film).

    ◦ ઈન્વિટેશન કાર્ડ્સ પરનું પ્લાસ્ટિક રેપર.

    ◦ સિગારેટ પેકેટ પરનું પ્લાસ્ટિક.

    ◦ ઈયર બડ્સ (Earbuds) ની પ્લાસ્ટિકની સળીઓ.

    ◦ ફુગ્ગા માટેની પ્લાસ્ટિકની લાકડીઓ (Balloon Sticks).

    ◦ ડેકોરેશન માટે વપરાતું થર્મોકોલ (Polystyrene for decoration).

    ◦ 100 માઈક્રોનથી ઓછા PVC બેનર્સ.

GPCB ના FAQ સેક્શન મુજબ, આ વસ્તુઓ પર પ્રતિબંધ એટલા માટે મૂકવામાં આવ્યો છે કારણ કે તેમનું કલેક્શન (Collection) અને રિસાયક્લિંગ (Recycling) કરવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે, અને તે પર્યાવરણમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે.

દંડ અને સજાની કાયદાકીય જોગવાઈઓ (Legal Provisions & Penalties)

પર્યાવરણ સુરક્ષા અધિનિયમ, 1986 (Environmental Protection Act, 1986) હેઠળ, નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારાઓ સામે કડક કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

• સીલિંગ (Sealing): ફેક્ટરીઓ અને દુકાનો સીલ કરવાનો અધિકાર સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓને આપવામાં આવ્યો છે.

• Environmental Damage Compensation (EDC): નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) ના આદેશ મુજબ, પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડવા બદલ મોટી રકમનો દંડ થઈ શકે છે. તાજેતરમાં જ રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (RMC) ને કચરાના ઢગલાનો યોગ્ય નિકાલ ન કરવા બદલ NGT દ્વારા ₹22.50 કરોડનો જંગી દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો. આ દર્શાવે છે કે કચરાના નિકાલ અને પ્લાસ્ટિકના નિયમો બાબતે હવે કોઈ બાંધછોડ ચલાવી લેવામાં આવશે નહીં.

• EPR (Extended Producer Responsibility): પ્લાસ્ટિક બનાવતી કંપનીઓ, બ્રાન્ડ ઓનર્સ અને ઈમ્પોર્ટર્સ માટે EPR રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે. એટલે કે, જે કંપની પ્લાસ્ટિક માર્કેટમાં મૂકે છે, તેને તે પ્લાસ્ટિક પરત એકત્ર કરવાની અને રિસાયકલ કરવાની જવાબદારી પણ લેવી પડે છે. જો ઉત્પાદકો આ જવાબદારીમાં નિષ્ફળ જાય તો તેમનું લાયસન્સ પણ રદ થઈ શકે છે.

તંત્રની તૈયારી અને પડકારો (Administration’s Readiness)

AMC ની સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ કમિટીના ચેરમેન જશુભાઈ ઠાકોરે (Jashubhai Thakor) જણાવ્યું હતું કે અગાઉ કોર્પોરેશન પાસે ઉત્પાદન એકમો સામે પગલાં લેવા માટે સ્પષ્ટ જોગવાઈઓનો અભાવ હતો, જેના કારણે કાર્યવાહી મર્યાદિત રહેતી હતી. પરંતુ હવે, સુધારેલા પ્રસ્તાવો અને હાઈકોર્ટના નિર્દેશો સાથે, AMC ની ટીમો ફેક્ટરીઓમાં જઈને ઈન્સ્પેક્શન (Inspection) કરશે.

અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કમિશનરને આ અંગેની તમામ સત્તાઓ સોંપવા માટે સ્ટેન્ડિંગ કમિટીમાં દરખાસ્ત મૂકવામાં આવી છે. આ દરખાસ્ત મંજૂર થયા બાદ, આગામી મહિનાથી શહેરમાં ઝોન અને વોર્ડ કક્ષાએ ચેકિંગ સ્કવોડ્સ (Checking Squads) સક્રિય થઈ જશે.

વૈકલ્પિક વ્યવસ્થાઓ (Alternatives): પ્લાસ્ટિક પર પ્રતિબંધ મૂકવાની સાથે સાથે તંત્ર દ્વારા વિકલ્પો અપનાવવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. GPCB દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી Single Use Plastic Alternatives માં નીચેની વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે:

• કાપડની થેલીઓ (Cotton Bags): AMC દ્વારા અત્યાર સુધીમાં 16 લાખથી વધુ કાપડની થેલીઓનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે. નાગરિકોને શાકભાજી લેવા જતા સમયે ઘરની થેલી સાથે રાખવાની અપીલ કરવામાં આવી છે.

• બામ્બુ પ્રોડક્ટ્સ (Bamboo Items): પ્લાસ્ટિક સ્ટ્રો અને કટલરીની જગ્યાએ વાંસની બનાવટો.

• લાકડાની વસ્તુઓ (Wooden Items): કટલરી અને કિચનવેર માટે.

• સિરામિક અને પોટરી (Ceramics): ફૂડ સ્ટોરેજ અને ટેબલવેર માટે.

રાજ્યવ્યાપી અસર (State-wide Impact)

આ નિર્ણય માત્ર અમદાવાદ પૂરતો સીમિત નથી. ગુજરાતના અન્ય શહેરો જેવા કે સુરત (Surat), વડોદરા (Vadodara) અને રાજકોટ (Rajkot) માં પણ પ્લાસ્ટિક સામે ઝુંબેશ તેજ કરવામાં આવી છે. સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના બાયલોઝ (Bylaws) મુજબ પણ પ્લાસ્ટિકના ઉત્પાદકો અને વેપારીઓ સામે ભારે દંડની જોગવાઈઓ છે. દાખલા તરીકે, સુરતમાં 1 ટન સુધીના જથ્થા માટે ₹5,000 થી ₹10,000 સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.

રાજકોટમાં કચરાના નિકાલ મામલે RMC ને થયેલો ₹22.5 કરોડનો દંડ એ તમામ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો માટે લાલ બત્તી સમાન છે. આ ઘટના બાદ તમામ શહેરોમાં Waste Processing અને Legacy Waste નિકાલ પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.

નાગરિકો માટે અન્ય મહત્વના સમાચાર (Other Key AMC News)

સોલિડ વેસ્ટ કમિટીની આ જ બેઠકમાં નાગરિકોના સ્વાસ્થ્યને લગતો એક અન્ય મહત્વનો નિર્ણય પણ લેવામાં આવ્યો છે. શહેરમાં શ્વાન કરડવાના બનાવો (Dog Bite Cases) વધતા હોવાથી, હવેથી હડકવા વિરોધી રસી (Anti-Rabies Vaccine) AMC ના તમામ અર્બન હેલ્થ સેન્ટર (Urban Health Centers) પર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. કૂતરું કરડ્યાના 24 કલાકમાં આ રસી લેવી ફરજિયાત હોય છે, અને હવે નાગરિકોને આ સુવિધા ઘરઆંગણે જ મળી રહેશે.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

અમદાવાદમાં પ્લાસ્ટિક બેનનો આ કડક અમલ પર્યાવરણ સુધારણા (Environmental Improvement) માટે એક મહત્વનું પગલું છે. “Polluter Pays Principle” (પ્રદૂષણ કરનાર દંડ ભરે) ના સિદ્ધાંત મુજબ, હવે જે ફેક્ટરીઓ પ્લાસ્ટિકનું પ્રદૂષણ ફેલાવી રહી છે, તેમને સીલ કરવાની કાર્યવાહીથી ગેરકાયદેસર પ્લાસ્ટિકના ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થવાની શક્યતા છે.

નાગરિકો તરીકે આપણી પણ ફરજ બને છે કે આપણે 120 માઈક્રોનથી પાતળા પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ બંધ કરીએ અને કાપડની થેલીનો (Cloth Bag) આગ્રહ રાખીએ. જો આપણે ડિમાન્ડ બંધ કરીશું, તો સપ્લાય આપોઆપ ઓછી થઈ જશે. હાઈકોર્ટ અને AMC ના આ સંયુક્ત પ્રયાસોથી સ્વચ્છ અને પ્લાસ્ટિક મુક્ત અમદાવાદ (Plastic Free Ahmedabad) નું સ્વપ્ન સાકાર થઈ શકે છે.