ભારતનો ‘ગ્રીન નેશનલ હાઇવે કોરિડોર’ પ્રોજેક્ટ: વિકાસનો માર્ગ કે વિસ્થાપનનો વમળ?
આજે, 20 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ, ભારત (India) માં એક મહાકાય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ – ‘ગ્રીન નેશનલ હાઇવે કોરિડોર પ્રોજેક્ટ’ (Green National Highways Corridor Project – GNHCP) – ચર્ચાના કેન્દ્રસ્થાને છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ભારત ના મુખ્ય રાજમાર્ગોને વધુ પર્યાવરણ-મૈત્રીપૂર્ણ (eco-friendly) અને ટકાઉ (sustainable) બનાવવાની આ મહત્વાકાંક્ષી યોજના દેશના વિકાસ માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટ જમીન સંપાદન, સ્થાનિક આજીવિકા પર અસર અને પર્યાવરણીય ચિંતાઓને કારણે દેશભરમાં, ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ (Uttar Pradesh), રાજસ્થાન (Rajasthan), મધ્ય પ્રદેશ (Madhya Pradesh) અને આંધ્ર પ્રદેશ (Andhra Pradesh) જેવા રાજ્યોમાં ભારે વિરોધનો સામનો કરી રહ્યો છે.
આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હાલના નેશનલ હાઈવે (National Highways) ને પહોળા કરવા, નવા માર્ગો બનાવવા અને તેમની આસપાસ મોટા પાયે વૃક્ષારોપણ કરવાનો છે, જેથી કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ (carbon footprint) ઘટાડી શકાય અને મુસાફરોને સુખદ અનુભવ પ્રદાન કરી શકાય. વિશ્વ બેંક (World Bank) ના સહયોગથી શરૂ કરાયેલ આ યોજના ભારત ના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને વૈશ્વિક સ્તરે લઈ જવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. પરંતુ, તેની અમલવારીમાં ઉદ્ભવેલા મુદ્દાઓએ વિકાસ અને માનવીય તેમજ પર્યાવરણીય હિતો વચ્ચેના સંઘર્ષને ફરી એકવાર ઉજાગર કર્યો છે.
GNHCP: એક વિગતવાર દ્રષ્ટિ
ગ્રીન નેશનલ હાઇવે કોરિડોર પ્રોજેક્ટ (GNHCP) એ ભારત ના માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય (Ministry of Road Transport and Highways – MoRTH) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલો એક વિશાળ પ્રોજેક્ટ છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય હાઈવે નિર્માણમાં ગ્રીન ટેકનોલોજી (green technology) અને ટકાઉ પદ્ધતિઓ (sustainable practices) અપનાવવાનો છે. આમાં રસ્તાની બંને બાજુએ વૃક્ષારોપણ, પાણીના સંરક્ષણ માટેની વ્યવસ્થા, અવાજ અને વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડવાના પગલાં અને વન્યજીવન ક્રોસિંગ (wildlife crossings) માટે ખાસ માળખાનો સમાવેશ થાય છે. દિલ્હી-દેહરાદૂન એક્સપ્રેસવે પર બનેલો 12 કિલોમીટર લાંબો એલિવેટેડ ગ્રીન કોરિડોર, જે વન્યજીવોના રક્ષણ માટે તૈયાર કરાયો છે, તે આવા પ્રયાસોનું એક ઉદાહરણ છે.
પ્રોજેક્ટનો પ્રથમ તબક્કો ઘણા રાજ્યોમાં ફેલાયેલો છે, જેમાં હજારો કિલોમીટરના માર્ગોનો સમાવેશ થાય છે. આનાથી પરિવહન કાર્યક્ષમતામાં વધારો, મુસાફરીનો સમય ઘટાડવો અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ (economic activities) ને વેગ આપવાનું લક્ષ્ય છે. સરકારનો દાવો છે કે આ પ્રોજેક્ટ સ્થાનિક રોજગારી (local employment) નું સર્જન કરશે અને સંબંધિત વિસ્તારોમાં સામાજિક-આર્થિક વિકાસ લાવશે.
યોજનાના મુખ્ય ઘટકોમાં શામેલ છે:
- રસ્તાનું વિસ્તરણ અને સુધારણા: હાલના રાજમાર્ગોને 4-લેન અથવા 6-લેન સુધી પહોળા કરવા અને તેમની ગુણવત્તા સુધારવી.
- વૃક્ષારોપણ: રસ્તાની બંને બાજુએ અને મધ્યમાં વ્યાપક વૃક્ષારોપણ, જેનાથી હરિયાળી વધે અને પર્યાવરણીય લાભ મળે.
- પર્યાવરણીય નિયંત્રણો: અવાજ અવરોધક દિવાલો, પાણીના નિકાલ માટેની યોગ્ય વ્યવસ્થા અને ધૂળ નિયંત્રણના પગલાં.
- સુરક્ષા સુધારણા: અકસ્માતો ઘટાડવા માટે આધુનિક સુરક્ષા સુવિધાઓ અને સિગ્નલિંગ સિસ્ટમ.
- સમુદાય સુવિધાઓ: આધુનિક વેસાઇડ એમિનિટીઝ, જેનાથી મુસાફરોને સુવિધા મળે.
જમીન સંપાદન અને વિસ્થાપનનો પડકાર
આ ભવ્ય યોજનાની અમલવારીમાં સૌથી મોટો અવરોધ જમીન સંપાદન (land acquisition) નો છે. હજારો કિલોમીટરના માર્ગો માટે લાખો હેક્ટર જમીનની જરૂર પડશે, જેમાંથી મોટાભાગની જમીન ખેડૂતો અને નાના વેપારીઓની છે. ઉત્તર પ્રદેશના બુંદેલખંડ પ્રદેશમાં, જ્યાં ખેડૂતો પહેલેથી જ આર્થિક સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે, ત્યાં તેમની ફળદ્રુપ જમીનોના સંપાદનને લઈને ભારે વિરોધ જોવા મળી રહ્યો છે.
રાજસ્થાનના (Rajasthan) કેટલાક વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને જ્યાં હાઈવે ગ્રામીણ બજારોમાંથી પસાર થાય છે, ત્યાં સ્થાનિક દુકાનદારો અને ફેરીવાળાઓને તેમની આજીવિકા ગુમાવવાનો ભય સતાવી રહ્યો છે. એક સ્થાનિક વેપારી, રામેશ્વર સિંહ (Rameshwar Singh) , જણાવે છે, “અમારી દુકાનો પેઢીઓથી અહીં છે. જો સરકાર અમારી જમીન લઈ લેશે, તો અમે ક્યાં જઈશું? સરકારે અમને પૂરતું વળતર અને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.”
વર્ષ 2025 માં, વિશ્વ બેંક ના નિરીક્ષણ પેનલ (Inspection Panel) માં એક વિનંતી નોંધવામાં આવી હતી, જેમાં પ્રોજેક્ટ દ્વારા પ્રભાવિત સમુદાયો દ્વારા જમીન સંપાદન, આજીવિકાના નુકસાન અને સલાહ-સૂચનોના અભાવ અંગે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. આ વિનંતીમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ટોલ પ્લાઝા (toll plaza) જે મૂળભૂત રીતે ઓછા વસ્તીવાળા વિસ્તારમાં મૂકવાનો હતો, તેને એક સમુદાયના બજારની વચ્ચે ખસેડવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી દુકાનો, શાળાઓ અને ઘરોની પહોંચમાં અવરોધ ઊભો થયો હતો. આના પગલે, મેનેજમેન્ટે ટોલ પ્લાઝાને અન્ય જગ્યાએ ખસેડવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. જોકે, અન્ય ઘણા મુદ્દાઓ પર હજુ પણ મતભેદ પ્રવર્તી રહ્યો છે, અને નિરીક્ષણ પેનલ 31 મે, 2026 સુધીમાં તેની અંતિમ ભલામણ રજૂ કરશે તેવી અપેક્ષા છે.
આદિવાસી વિસ્તારોમાં, જેમ કે મધ્ય પ્રદેશના (Madhya Pradesh) નર્મદા ઘાટી (Narmada Valley) ના કેટલાક ભાગો, જ્યાંથી હાઈવે પસાર થવાનો છે, ત્યાં જંગલ અધિકાર અધિનિયમ (Forest Rights Act) હેઠળના સમુદાયોના અધિકારોના ઉલ્લંઘનનો ભય છે. પરંપરાગત રીતે જંગલ પર નિર્ભર આદિવાસીઓ માટે, જમીન એ માત્ર આર્થિક સ્ત્રોત જ નહીં, પણ તેમની સંસ્કૃતિ અને ઓળખનો પણ એક ભાગ છે. તેમને ડર છે કે વિકાસના નામે તેમને તેમની મૂળભૂત આજીવિકાથી વંચિત કરવામાં આવશે.
પર્યાવરણીય ચિંતાઓ અને વિરોધ
પ્રોજેક્ટ ભલે ‘ગ્રીન’ નામ ધરાવતો હોય, પરંતુ મોટા પાયે બાંધકામ અને જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફારથી પર્યાવરણને નુકસાન થઈ શકે છે તેવી ચિંતાઓ પણ વ્યાપક છે. પર્યાવરણવિદો અને સામાજિક કાર્યકરો દલીલ કરે છે કે, હાલના જંગલો અને જૈવવિવિધતાવાળા વિસ્તારોનો નાશ કરીને ‘ગ્રીન’ કોરિડોર બનાવવો એ વિરોધાભાસી છે. ભારત માં પર્યાવરણ સંરક્ષણ (environmental protection) એ એક સંવેદનશીલ મુદ્દો છે, અને આવા મોટા પ્રોજેક્ટ્સ માટે યોગ્ય પર્યાવરણીય અસર આકારણી (Environmental Impact Assessment – EIA) અને તેની પારદર્શિતા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
પ્રખ્યાત પર્યાવરણવિદ્ ડો. સુષ્મા દેવી (Dr. Sushma Devi) જણાવે છે કે, “ભલે સરકાર વૃક્ષારોપણનું વચન આપે, પરંતુ એક પરિપક્વ જંગલને વિકસાવવામાં દાયકાઓ લાગે છે. રસ્તાઓ પહોળા કરવાથી અને નવા રસ્તાઓ બનાવવાથી વન્યજીવનના વસવાટ પર ગંભીર અસર થશે અને માનવ-વન્યજીવન સંઘર્ષ (human-wildlife conflict) વધી શકે છે.” ભારત એ વિશ્વના 17 મેગા-જૈવવિવિધતા ધરાવતા દેશોમાંનો એક છે, અને કોઈપણ મોટા પાયે વિકાસ પ્રોજેક્ટ આ સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતાને જોખમમાં મૂકી શકે છે.
આ ઉપરાંત, પ્રોજેક્ટના બાંધકામ દરમિયાન ધૂળ, અવાજ અને કચરાના પ્રદૂષણથી આસપાસના વિસ્તારોને અસર થશે. કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (Central Pollution Control Board – CPCB) અને રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ પર આ પ્રોજેક્ટના પર્યાવરણીય ધોરણોનું કડક પાલન સુનિશ્ચિત કરવાની મોટી જવાબદારી છે.
સરકારનો બચાવ અને ભવિષ્યની દ્રષ્ટિ
કેન્દ્રીય માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રી શ્રી નિતિન ગડકરી (Shri Nitin Gadkari) એ આ પ્રોજેક્ટનો બચાવ કરતા જણાવ્યું હતું કે, “GNHCP એ આધુનિક ભારત (Modern India) ની જરૂરિયાત છે. અમે વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન સાધવા પ્રતિબદ્ધ છીએ. ખેડૂતો અને અસરગ્રસ્તોને બજાર ભાવ કરતા વધુ વળતર અને યોગ્ય પુનર્વસન (rehabilitation) ની સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવશે.” તેમણે ઉમેર્યું કે, “આ પ્રોજેક્ટ લાખો લોકોને સીધી અને આડકતરી રીતે રોજગારી આપશે અને દેશના આર્થિક વિકાસ (economic growth) માં મોટો ફાળો આપશે. ભારત 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાના લક્ષ્યને હાંસલ કરવા માટે આવા મેગા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ અનિવાર્ય છે.”
સરકારનું કહેવું છે કે આ પ્રોજેક્ટ ભારત ના ‘હરિત પથ’ (Green Path) ના વિઝનનો એક ભાગ છે, જે આબોહવા પરિવર્તન (climate change) સામે લડવા અને ટકાઉ વિકાસ (sustainable development) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રચાયેલ છે. નીતિ આયોગ (NITI Aayog) પણ વિકસિત ભારત @ 2047 અને નેટ-ઝીરો (Net-Zero) ઉત્સર્જનના લક્ષ્યો પર અભ્યાસ અહેવાલો બહાર પાડી રહ્યું છે, જેમાં ઊર્જાના હરિયાળીકરણ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
આ પ્રોજેક્ટથી લોજિસ્ટિક્સ (logistics) ક્ષેત્રે ક્રાંતિ આવશે, કારણ કે સુધારેલા હાઇવે માલસામાનના પરિવહનને વધુ ઝડપી અને સસ્તો બનાવશે. આનાથી ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટશે અને ભારતીય ઉત્પાદનો વૈશ્વિક બજારમાં વધુ સ્પર્ધાત્મક બનશે. ‘પ્રધાનમંત્રી ગતિ શક્તિ (PM Gati Shakti)’ જેવી યોજનાઓ સાથે સુસંગત રહીને, GNHCP મલ્ટિમોડલ કનેક્ટિવિટીને મજબૂત બનાવશે, જે દેશના આર્થિક કોરિડોર (economic corridors) ને વધુ શક્તિશાળી બનાવશે.
સ્થાનિક સમુદાયો અને રાજકીય પ્રતિસાદ
જમીની સ્તરે, અસરગ્રસ્ત સમુદાયોમાં હજુ પણ ભારે અસંતોષ પ્રવર્તી રહ્યો છે. અનેક રાજ્યોમાં, ખાસ કરીને જ્યાં ગ્રામીણ અને આદિવાસી વસ્તી પ્રભાવી છે, ત્યાં ગ્રામ સભાઓ (Gram Sabhas) અને સ્થાનિક પંચાયતો દ્વારા પ્રોજેક્ટ સામે ઠરાવો પસાર કરવામાં આવ્યા છે. ભારતીય કિસાન સંઘ (Bharatiya Kisan Sangh) જેવા ખેડૂત સંગઠનોએ ચેતવણી આપી છે કે જો તેમની માંગણીઓ પૂરી કરવામાં નહીં આવે, તો તેઓ રાષ્ટ્રવ્યાપી આંદોલન શરૂ કરશે.
વિરોધ પક્ષો પણ આ મુદ્દે સરકારને ઘેરવામાં કોઈ કસર છોડી રહ્યા નથી. કોંગ્રેસ (Congress) , સમાજવાદી પાર્ટી (Samajwadi Party) અને અન્ય પ્રાદેશિક પક્ષોએ આરોપ લગાવ્યો છે કે સરકાર વિકાસના નામે ખેડૂતો અને ગરીબોની જમીન છીનવી રહી છે. કોંગ્રેસ ના એક વરિષ્ઠ નેતા શ્રી વિજય સિંહ (Shri Vijay Singh) એ ટિપ્પણી કરી, “સરકાર ‘હરિત કોરિડોર’ બનાવવાની વાત કરે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતામાં તે હજારો પરિવારોના જીવનને ઉજ્જડ કરી રહી છે. આ વિકાસ માત્ર મૂડીપતિઓ માટે છે, સામાન્ય જનતા માટે નહીં.”
રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે આગામી વિધાનસભા અને લોકસભા ચૂંટણીઓ (Lok Sabha elections) માં આ પ્રોજેક્ટ એક મુખ્ય મુદ્દો બની શકે છે. જમીન સંપાદન અને વળતરનો મુદ્દો હંમેશા ભારત ની રાજનીતિમાં સંવેદનશીલ રહ્યો છે, અને GNHCP આ પરંપરાનો અપવાદ નથી.
આંકડાકીય વિશ્લેષણ: પ્રોજેક્ટ એક નજરમાં
અહીં GNHCP સંબંધિત કેટલાક મુખ્ય આંકડા અને લક્ષ્યો છે:
| લક્ષ્ય/વિગત | વર્ણન |
| કુલ લંબાઈ | હજારો કિલોમીટર (વિવિધ તબક્કાઓમાં) |
| અંદાજિત ખર્ચ | લાખો કરોડ રૂપિયા (પ્રારંભિક તબક્કામાં રૂ. 2 લાખ કરોડથી વધુનો અંદાજ) |
| ભંડોળ સ્ત્રોત | કેન્દ્ર સરકાર, વિશ્વ બેંક, અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ |
| પ્રભાવિત રાજ્યો | ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ અને અન્ય |
| મુખ્ય ઉદ્દેશો | પરિવહન કાર્યક્ષમતા, કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડવો, રોજગારી સર્જન |
| મુખ્ય પડકારો | જમીન સંપાદન, વિસ્થાપન, પર્યાવરણીય અસર, સ્થાનિક વિરોધ |
આગળ શું?
આગામી મહિનાઓમાં, GNHCP ને લગતા વિવાદો વધુ તીવ્ર બનવાની શક્યતા છે. વિશ્વ બેંક ના નિરીક્ષણ પેનલનો રિપોર્ટ (જે 31 મે, 2026 સુધીમાં અપેક્ષિત છે) આ પ્રોજેક્ટના ભવિષ્ય માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે. સરકારને સ્થાનિક સમુદાયો સાથે વધુ સક્રિય રીતે સંવાદ સાધવા, પારદર્શક વળતર અને પુનર્વસન યોજનાઓ સુનિશ્ચિત કરવા અને પર્યાવરણીય ચિંતાઓને અસરકારક રીતે સંબોધવા માટે નોંધપાત્ર પ્રયાસો કરવા પડશે.
ભારત માટે, વિકાસ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલન સાધવું એ એક મોટો પડકાર રહ્યો છે. GNHCP એ માત્ર એક માર્ગ નિર્માણ પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ તે દેશના વિકાસ મોડેલ, નાગરિકોના અધિકારો અને પર્યાવરણીય જવાબદારીઓ વચ્ચેના સંબંધોનું પ્રતિક છે. શું ભારત આ પડકારને સફળતાપૂર્વક પાર પાડીને એક સાચા અર્થમાં ‘ગ્રીન’ અને ‘ટકાઉ’ વિકાસ મોડેલ સ્થાપિત કરી શકશે, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે. આ પ્રોજેક્ટ લાંબાગાળે ભારત ના ભૌગોલિક, આર્થિક અને સામાજિક લેન્ડસ્કેપને કઈ રીતે પરિવર્તિત કરે છે તે સમય જ કહેશે.
નોંધ: આ સમાચાર AI દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.
