Russia vs USA: શું ભારત હવે રશિયાનો હાથ છોડી રહ્યું છે? Putin ની ચિંતા અને Mali Lithium Project નો વિવાદ – A Detailed Geopolitical Analysis

વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક રાજકારણ (Global Politics) માં એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. રશિયામાં અત્યારે એક વાતને લઈને ખૂબ જ ગંભીર Concern (ચિંતા) વ્યાપી ગઈ છે કે દાયકાઓથી તેમનો સૌથી વિશ્વાસુ મિત્ર રહેલો દેશ ભારત, હવે તેમના હાથમાંથી નીકળી રહ્યો છે. રશિયાના રાજકીય વર્તુળોમાં એવી ચર્ચા ચાલી રહી છે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ (USA) એ ભારત સાથેના સંબંધો મજબૂત કરીને એક મોટી Geopolitical Victory (ભૌગોલિક રાજકીય જીત) મેળવી લીધી છે.

તાજેતરમાં જ ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે થયેલી કેટલીક મહત્વપૂર્ણ Deals બાદ રશિયાના Deputy Foreign Minister (નાયબ વિદેશ મંત્રી) નું એક સૂચક નિવેદન સામે આવ્યું છે. તેમણે કહ્યું હતું કે, “અમે આશા રાખીએ છીએ કે USA સાથે ભારતની જે નવી ડીલ થઈ છે, તેનો અર્થ એવો નહીં હોય કે દિલ્હી (Delhi) અને મોસ્કો (Moscow) ના સંબંધો આનાથી Suffer કરશે (નુકસાન પામશે)”. આ નિવેદન સ્પષ્ટ કરે છે કે ક્રેમલિન (Kremlin) માં ક્યાંક ને ક્યાંક ડર પેસી ગયો છે.

રશિયાના Geopolitical Experts હવે ખુલીને ચર્ચા કરી રહ્યા છે કે શું આ અમેરિકન ડીલ પછી ભારત રશિયાનો સાથ બિલકુલ છોડી દેશે? શું ભારત હવે રશિયા પાસેથી Crude Oil Purchase (કાચા તેલની ખરીદી) ધીરે-ધીરે બંધ કરી દેશે? આ માત્ર અટકળો નથી, પરંતુ જમીની સ્તર પર બની રહેલી કેટલીક ઘટનાઓ આ બદલાવ તરફ ઈશારો કરી રહી છે, જેના કારણે રશિયનો અત્યારે ભારે ચિંતામાં મુકાયા છે.

Mali Lithium Project: ભારતનો પીછેહઠ અને રશિયાને ફટકો (The Strategic Setback)

આ સમગ્ર Geopolitical Drama માં આફ્રિકન દેશ માલી (Mali) કેન્દ્રસ્થાને આવી ગયો છે. રશિયાનો એક ખૂબ જ મહત્વાકાંક્ષી પ્લાન હતો કે માલીમાં Lithium Project શરૂ કરવો. આપણે જાણીએ છીએ કે આજના ટેકનોલોજીના યુગમાં લિથિયમ (Lithium) કેટલું મહત્વનું મિનરલ છે, જેને ‘White Gold’ પણ કહેવામાં આવે છે. રશિયાને આ પ્રોજેક્ટ ખૂબ જ Attractive લાગી રહ્યો હતો અને તેઓ ત્યાં મોટું Investment (રોકાણ) કરવાના હતા.

પરંતુ, આ બાબતમાં એક નાટકીય વળાંક આવ્યો છે. ભારતે આ રશિયા-સમર્થિત (Russia-backed) Lithium Project માંથી પોતાની જાતને અલગ કરી લીધી છે અથવા તો તેને “Bye-bye” કહી દીધું છે. ભારત સરકાર દ્વારા આ પ્રોજેક્ટ છોડવા પાછળનું સત્તાવાર કારણ “Security Risks” (સુરક્ષા જોખમો) આપવામાં આવ્યું છે. રશિયા માટે આ એક ખૂબ જ મોટો Setback (આંચકો) માનવામાં આવે છે.

ઇન્ટરનેશનલ મીડિયા (International Media) માં આ ઘટનાને લઈને ઘણા Articles પબ્લિશ થયા છે જેમ કે “India Pulls Out of Russia-backed Mali Lithium Project”. જોકે, વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે અહીં એક મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે “Security Risks” ચોક્કસ શું છે? આ વિશે ક્યાંય પણ સ્પષ્ટપણે Mention કરવામાં આવ્યું નથી કે તે જોખમો શું હતા. આ અસ્પષ્ટતા જ રશિયાની શંકાને વધુ ઘેરી બનાવે છે.

આ ઘટના બાદ રશિયાના વિદેશ મંત્રાલયને ડર છે કે જેમ ભારતે માલી પ્રોજેક્ટમાં રશિયાનો સાથ છોડ્યો, તેમ શું USA ની ડીલ પછી ભારત રશિયાને ભૂલી જશે? જોકે, રશિયા પોતાની જનતા અને Geopolitical Analysts ને એવો મેસેજ આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે કે ગભરાવાની જરૂર નથી. તેઓ દાવો કરી રહ્યા છે કે ભારત હજુ પણ રશિયા પાસેથી Oil Purchase કરતું રહેશે અને બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોનો Energy Pillar (ઊર્જા સ્તંભ), જે છેલ્લાં વર્ષોમાં ખૂબ મજબૂત થયો હતો, તે જળવાઈ રહેશે.

Sergey Lavrov નું મોટું નિવેદન: “USA is Trying to Ban India”

આ પરિસ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવતું નિવેદન રશિયાના વિદેશ મંત્રી Sergey Lavrov (સેર્ગેઈ લાવરોવ) દ્વારા આપવામાં આવ્યું છે. તેમણે તાજેતરમાં કહ્યું છે કે, “USA is trying to ban India” (અમેરિકા ભારત પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે). લાવરોવના મતે, અમેરિકા માત્ર ભારત જ નહીં પરંતુ અન્ય ઘણા દેશો પર પણ દબાણ લાવી રહ્યું છે કે તેઓ રશિયા પાસેથી Discounted Rates (સસ્તા ભાવે) Crude Oil ન ખરીદે.

રશિયાનું કહેવું છે કે તેઓ ભારતને સૌથી વધુ Discounted અને સસ્તા ભાવે ઓઈલ આપવા તૈયાર છે, પરંતુ અમેરિકા નથી ઈચ્છતું કે ભારત આ સસ્તું તેલ ખરીદે. ભારતીય ન્યૂઝ આઉટલેટ્સમાં પણ આ નિવેદનને હેડલાઇન્સ બનાવી છે. આ વાસ્તવમાં એક પ્રકારની “Economic War” (આર્થિક યુદ્ધ) છે જે US અને Russian Oil Tankers વચ્ચે ચાલી રહી છે.

ભારતની આંતરિક રાજનીતિ (Domestic Politics) અને Oil Imports

જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આટલી મોટી ઉથલ-પાથલ ચાલી રહી છે, ત્યારે ભારતની અંદરની રાજનીતિ (Domestic Politics) પણ જોવા જેવી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે Geopolitics અને International Relations ના મુદ્દે દેશમાં એકતા હોવી જોઈએ, પરંતુ અહીં Left Wing અને Right Wing વચ્ચે સોશિયલ મીડિયા પર બિનજરૂરી ચર્ચાઓ ચાલતી રહે છે.

હાલમાં વિપક્ષ (Opposition) ના નેતાઓ એવી દલીલ કરી રહ્યા છે કે જો ભારતને રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ નહીં મળે તો ભારતનું મોટું આર્થિક નુકસાન (Loss) થશે અને આપણે રશિયાનો સાથ કેવી રીતે છોડી શકીએ?. પરંતુ રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ જ વિપક્ષી નેતાઓ અથવા તેમના સમર્થકો વર્ષ 2022 માં, જ્યારે યુક્રેન-રશિયા યુદ્ધ શરૂ થયું હતું, ત્યારે ટ્વીટ કરતા હતા કે “જ્યારે યુક્રેનમાં નિર્દોષ લોકો મરી રહ્યા છે ત્યારે ભારત રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ કેવી રીતે ખરીદી શકે?”. એટલે કે છેલ્લા 3 વર્ષમાં રશિયન ઓઈલ પર ભારતમાં ઘણી રાજનીતિ (Politics) રમાઈ છે.

આ વિષય પર આપણા પડોશી દેશ પાકિસ્તાનના પૂર્વ પ્રધાનમંત્રી ઈમરાન ખાને પણ ભારતની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે ભારતની એક સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ (Independent Foreign Policy) છે, જેના કારણે તેઓ અમેરિકાના દબાણ છતાં રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદી શક્યા, જ્યારે પાકિસ્તાન તેમ કરી શક્યું નહીં.

શું રશિયા ભારતને Punish (સજા) કરશે? – A Strategic Analysis

હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે જો ભારત અમેરિકાના દબાણમાં આવીને, અથવા ભવિષ્યના જોખમો જોઈને રશિયા પાસેથી Oil Imports ઘટાડી દે, તો શું રશિયા ભારતને સજા કરશે?

રશિયાના Geopolitical Thinkers અને એક્સપર્ટ્સ સ્પષ્ટપણે માને છે કે રશિયા ભારતને ઓઈલ ઈમ્પોર્ટ ઘટાડવા બદલ “Punish” નહીં કરે. જો ભારત તેલની ખરીદી ઘટાડશે તો રશિયાને Economic (આર્થિક) ઝટકો ચોક્કસ લાગશે, પરંતુ રશિયા જાણે છે કે ભારતનું મહત્વ (Importance) હવે વૈશ્વિક સ્તરે ઘણું વધી ગયું છે. ભારત 2030 સુધીમાં વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી Economy બનવા જઈ રહ્યું છે.

રશિયાની મજબૂરી એ છે કે તેમની પાસે હવે બીજો કોઈ વિકલ્પ બચ્યો નથી:

1. Lost Markets: અમેરિકા અને યુરોપના Markets રશિયા માટે Sanctions (પ્રતિબંધો) ના કારણે બંધ થઈ ગયા છે.

2. China Factor: ચીન સાથે પણ રશિયાનો વેપાર વર્ષ 2020 પછી પહેલીવાર Decline (ઘટાડા) તરફ જઈ રહ્યો છે. રશિયા ચીનને વધુ સામાન Export નથી કરી શકતું.

તેથી, રશિયન એક્સપર્ટ્સ લખે છે કે રશિયા ભારત જેવી મોટી Market ગુમાવવાનું જોખમ નહીં લે. રશિયા ભારત વિરુદ્ધ જઈને પાકિસ્તાન તરફી વલણ નહીં અપનાવે (Pro-Pakistan stance) કારણ કે રશિયાને ભવિષ્યમાં પોતાની Economy ટકાવી રાખવા માટે ભારતીય માર્કેટની સખત જરૂર છે.

રશિયા પાસે કોઈ Leverage (પ્રભાવ) નથી – The Reality Check

Geopolitical વિશ્લેષણમાં એક કડવું સત્ય (Bitter Truth) એ સામે આવ્યું છે કે રશિયા પાસે ભારત વિરુદ્ધ કોઈ Leverage (આર્થિક પકડ) નથી.

• Military Dependency: ભલે ભારત રશિયા પાસેથી Weapons (હથિયારો) ખરીદે છે, પરંતુ ભારત હવે આ નિર્ભરતા ઘટાડી રહ્યું છે. જો રશિયા મિલિટરી સપોર્ટ બંધ કરવાની ધમકી આપે, તો ભારત પાસે હવે “Make in India” હેઠળ પોતાના હથિયારો બનાવવાનો વિકલ્પ છે અથવા તે પશ્ચિમી દેશો (Western Countries) પાસેથી ખરીદી કરી શકે છે.

• Trade Surplus vs. Deficit: અમેરિકા ભારતને ધમકી આપી શકે છે (જેમ કે Tariffs લગાવીને) કારણ કે ભારત અમેરિકા સાથે વેપારમાં મોટો ફાયદો (Surplus) કમાય છે. SBI ના રિપોર્ટ મુજબ, ભારત અને US વચ્ચેની નવી ડીલ પછી ભારતનો Trade Surplus $90 Billion સુધી પહોંચી જશે. એટલે કે અમેરિકા ભારત પાસેથી ઘણો સામાન ખરીદે છે.

• તેનાથી વિપરીત, રશિયા ભારત પાસેથી માંડ $4 થી $5 Billion નો સામાન ખરીદે છે. જો રશિયા ભારત પાસેથી $50-60 Billion નો સામાન ખરીદતું હોત, તો તેમની પાસે ભારત પર દબાણ લાવવાની તાકાત હોત. પરંતુ હાલની સ્થિતિમાં રશિયા પાસે ભારત સામે કોઈ આર્થિક હથિયાર નથી. Russia absolutely has no leverage.

Future Outlook: પુતિનનું આગામી પગલું શું હશે?

હવે સૌની નજર ભવિષ્ય પર છે. રશિયાને ડર છે કે ભારત તેમના હાથમાંથી નીકળી ગયું છે. આગામી સમયમાં યોજાનારી BRICS Summit અથવા જ્યારે રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ Vladimir Putin ભારતની મુલાકાતે આવે ત્યારે તેઓ શું પગલાં લે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.

જો રશિયાએ ભારત સાથેના સંબંધો સાચવી રાખવા હશે, તો માત્ર “અમે મિત્રો છીએ” તેવી વાતો કરવાથી નહીં ચાલે. પુતિને કોઈ નક્કર પગલાં (Genuine Steps) લેવા પડશે:

1. રશિયાએ ભારત સાથે Free Trade Agreement સાઈન કરવું પડી શકે છે.

2. રશિયન કંપનીઓને ભારતીય પ્રોડક્ટ્સ ખરીદવા માટે ફરજ પાડવી પડશે અથવા પ્રોત્સાહન આપવું પડશે જેથી Trade Balance સુધરે.

3. ભારતીય કંપનીઓને રશિયન માર્કેટમાં Free Access આપવી પડશે.

જો પુતિન આવું નહીં કરે, અને Trade Deficit (વેપાર ખાધ) ભારતની વિરુદ્ધ જ રહેશે, તો દિલ્હી અને મોસ્કો વચ્ચેના સંબંધો Suffer કરે તે અનિવાર્ય (Inevitable) છે.

ડેટા બતાવે છે કે ભારત રશિયા પાસેથી ઓઈલની ખરીદીમાં થોડો ઘટાડો (Dip) કરી રહ્યું છે. ભલે રશિયા કહેતું હોય કે અમેરિકા સિવાય કોઈ ભારતને રોકી નથી રહ્યું, અને US ટેરિફની ધમકીઓ આપી રહ્યું છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ભવિષ્યમાં ભારત રશિયા પાસેથી ઓછું તેલ ખરીદે તેવી પૂરી શક્યતા છે.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

આ સંપૂર્ણ વિશ્લેષણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે રશિયા હાલમાં ભારે દબાણમાં છે. એક તરફ યુક્રેન યુદ્ધ, બીજી તરફ પશ્ચિમી દેશોના કડક Sanctions અને હવે ભારત જેવો વિશ્વાસુ મિત્ર પણ અમેરિકા તરફ ઝૂકી રહ્યો છે તેવો ડર તેમને સતાવી રહ્યો છે. માલીનો લિથિયમ પ્રોજેક્ટ ગુમાવવો એ રશિયા માટે માત્ર એક આર્થિક નુકસાન નથી, પરંતુ એક મોટો રાજકીય સંકેત છે.

ભારત હવે પોતાની શરતો પર Geopolitics રમી રહ્યું છે, જ્યાં રાષ્ટ્રહિત (National Interest) સર્વોપરી છે. ભારત કોઈ પણ બ્લોક (Left or Right) માં જોડાવાને બદલે પોતાની જરૂરિયાત મુજબ નિર્ણયો લઈ રહ્યું છે. રશિયાએ જો ભારતને પોતાની સાથે રાખવું હશે તો તેણે વેપાર વધારવો પડશે અને ભારત માટે પોતાની Market ખોલવી પડશે. માત્ર જૂની મિત્રતાના નામે હવે સંબંધો ટકાવી રાખવા મુશ્કેલ છે.