US-Bangladesh Trade Deal: India માટે ચિંતાનો વિષય? Zero Tariff અને Textile Export પર Geopolitical Analysis

તાજેતરમાં જ Geopolitical અને Trade world માં એક બહુ મોટી ઘટના બની છે જે ભારત માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. હાલમાં સામે આવેલા અહેવાલો મુજબ, ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક સંબંધો મજબૂત હોવા છતાં, United States (USA) એ બાંગ્લાદેશ સાથે એક મહત્વપૂર્ણ Trade Deal સાઈન કરી છે. આ સમાચાર ભારત માટે એટલા માટે આઘાતજનક છે કારણ કે આ ડીલ અંતર્ગત બાંગ્લાદેશને Textile Exports (કાપડ ઉદ્યોગ) માં અમેરિકન માર્કેટમાં એક મોટો ફાયદો આપવામાં આવ્યો છે.

ભારતમાં અનેક મીડિયા આર્ટિકલ્સ અને વિશ્લેષકો એ સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે કે શું ભારત કરતા બાંગ્લાદેશને US પાસેથી “Better Deal” મળી છે? આ સવાલ એટલા માટે ઊભો થયો છે કારણ કે જ્યાં ભારતીય Textile Exporters ને US માં પોતાના કપડાં વેચવા માટે ભારે ટેક્સ ચૂકવવો પડે છે, ત્યાં બાંગ્લાદેશને અમુક શરતોને આધીન Zero Tariff નો લાભ આપવામાં આવ્યો છે. આ ડીલના કારણે ભારતમાં વિપક્ષી પાર્ટીઓ પણ સરકારની ટીકા કરી રહી છે.

Zero Tariff vs 18% Tax: The Main Conflict (મુખ્ય વિવાદ અને આર્થિક ગણતરી)

આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી મોટો મુદ્દો છે Tariff (આયાત જકાત). તાજેતરમાં થયેલી આ ડીલ મુજબ, US એ બાંગ્લાદેશને કહ્યું છે કે અમુક ચોક્કસ કેસમાં, જો તેઓ અમેરિકામાં કપડાં એક્સપોર્ટ કરે છે, તો તેના પર Zero Tariff લાગશે. એટલે કે કોઈ ટેક્સ નહીં. બીજી તરફ, ભારતની વાત કરીએ તો, ભારતીય Textile Exporters ને અમેરિકામાં પોતાનો માલ વેચવા માટે આશરે 18% Tariff ચૂકવવો પડે છે.

આ તફાવત આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં બહુ મોટો ગણાય છે. ચાલો આને એક સરળ ઉદાહરણથી સમજીએ: ધારો કે બાંગ્લાદેશમાં એક ટી-શર્ટ બને છે જેની કિંમત 500 રૂપિયા છે. Zero Tariff હોવાથી તે અમેરિકામાં પણ 500 રૂપિયા (plus shipping/profit) માં વેચાઈ શકે છે. પરંતુ જો તે જ ટી-શર્ટ ભારતમાં બને અને તેની કિંમત 500 રૂપિયા હોય, તો તેના પર 18% Tariff લાગતા તેની કિંમત અમેરિકન ગ્રાહક માટે 590 રૂપિયા થઈ જાય છે. Textile Market માં જ્યાં કોમ્પિટિશન ગળાકાપ છે અને માર્જિન ઓછા હોય છે, ત્યાં આ 18% નો Price Difference ગ્રાહકોને ભારતીય પ્રોડક્ટથી દૂર લઈ જવા અને બાંગ્લાદેશી પ્રોડક્ટ તરફ વાળવા માટે પૂરતો છે. આ જ કારણ છે કે ભારતીય વ્યાપારીઓમાં ચિંતાનું મોજું ફરી વળ્યું છે.

Textile Export Sector: India’s Struggle (ભારતનો સંઘર્ષ અને રેન્કિંગ)

Textile Export એ કોઈપણ દેશની Economy માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે કારણ કે તે સૌથી વધુ Jobs (રોજગારી) ઉત્પન્ન કરે છે. છેલ્લા ઘણા વર્ષોમાં ભારત આ ક્ષેત્રમાં બાંગ્લાદેશ અને વિયેતનામ જેવા દેશોને પછાડવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે, જે એક કડવી વાસ્તવિકતા છે.

Global Ranking પર નજર કરીએ તો:

1. China: નંબર વન પર છે અને સૌથી વધુ એક્સપોર્ટ કરે છે.

2. Vietnam & Bangladesh: ભારત કરતાં આગળ છે.

3. India & Turkey: ભારતનો રેન્ક લગભગ 45 ની આસપાસ રહે છે.

બાંગ્લાદેશ માટે આ એક મોટી સિદ્ધિ છે. ભારતની વસ્તી કરતા બાંગ્લાદેશની વસ્તી માત્ર 10% જેટલી છે, છતાં તેમનું Textile Export ભારત કરતા વધારે છે. તેમણે યોગ્ય સમયે યોગ્ય Policies બનાવી અને વિવિધ દેશો સાથે Agreements કર્યા, જેનું પરિણામ આજે દેખાઈ રહ્યું છે. ભારત અને બાંગ્લાદેશ બંને માટે યુરોપિયન યુનિયન અને યુએસએ સૌથી મોટા બજારો છે, અને ત્યાં બાંગ્લાદેશ પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહ્યું છે.

The “Cotton Strategy”: US નું માસ્ટરમાઈન્ડ (અમેરિકાની ચાલ)

તમારા મનમાં સવાલ થતો હશે કે US એ અચાનક બાંગ્લાદેશ પર આટલો પ્રેમ કેમ વરસાવ્યો? શું આ માત્ર મદદ છે? ના, આની પાછળ US નું પોતાનું મોટું હિત (Self-interest) છે.

વિશ્લેષકોના મતે, US એ આ ડીલમાં એક “Special Clause” ઉમેર્યો છે. US એ બાંગ્લાદેશને કહ્યું છે કે તમને Zero Tariff નો લાભ ત્યારે જ મળશે જ્યારે તમે કપડાં બનાવવા માટે US Made Cotton (અમેરિકામાં ઉગાડવામાં આવેલું રૂ) ખરીદશો.

આ US ની બહુ મોટી ચાલાકી છે. US જાણે છે કે હાલમાં ભારત અને બાંગ્લાદેશના સંબંધો તંગદિલીભર્યા છે. એક સમય હતો જ્યારે બાંગ્લાદેશ ભારત પાસેથી Cotton અને Yarn (દોરો) ઈમ્પોર્ટ કરતું હતું, પરંતુ હવે સંબંધો બગડતા તેમણે ભારતથી ઈમ્પોર્ટ ઓછું કરી દીધું છે અથવા Yarn પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. US એ આ તક ઝડપી લીધી.

ડીલનું માળખું આ મુજબ છે:

1. અમેરિકન ખેડૂતો તેમનું Cotton બાંગ્લાદેશને વેચશે.

2. બાંગ્લાદેશી કંપનીઓ તે Cotton માંથી કપડાં બનાવશે.

3. તે કપડાં પાછા US માં Zero Tariff સાથે વેચાશે.

આ એગ્રીમેન્ટમાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે બાંગ્લાદેશ કેટલા કપડાં ડ્યુટી-ફ્રી એક્સપોર્ટ કરી શકશે, તે નક્કી કરવામાં આવશે કે તેમણે કેટલું “US Produced Cotton” વાપર્યું છે. આ રીતે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને US સરકારે અમેરિકન ખેડૂતોનો ફાયદો સુનિશ્ચિત કરી લીધો છે.

Geopolitics & Muhammad Yunus (મોહમ્મદ યુનુસ અને અમેરિકા)

આ ડીલ પાછળ માત્ર વ્યાપાર નથી, પરંતુ રાજકારણ પણ છે. જ્યારથી બાંગ્લાદેશમાં મોહમ્મદ યુનુસ સત્તામાં આવ્યા છે (છેલ્લા 18 મહિનામાં), US નો પૂરો પ્રયાસ રહ્યો છે કે તેમની સરકાર સફળ થાય. US એ જોયું કે બાંગ્લાદેશ ભારતથી દૂર થઈ રહ્યું છે, તેથી તેમણે બાંગ્લાદેશની Economy ને ટેકો આપવા માટે આ પગલું ભર્યું.

વાઈટ હાઉસની બ્રીફિંગ અને એગ્રીમેન્ટના શબ્દો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે US એ ભારત અને બાંગ્લાદેશના ખરાબ સંબંધોનો પૂરો ફાયદો ઉઠાવ્યો છે. દક્ષિણ એશિયાના દેશો (ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ) અંદરોઅંદર લડી રહ્યા છે, ત્યાં ત્રીજો પક્ષ (US) આવીને પોતાનો ફાયદો કાઢી રહ્યો છે. નિષ્ણાતો માને છે કે જો આ દેશો સંપીને રહેતા હોત તો US આવી શરતો લાદી શક્યું ન હોત.

What Bangladesh Lost: The Hidden Cost (બાંગ્લાદેશે શું ગુમાવ્યું?)

ઉપરછલ્લી રીતે આ ડીલ બાંગ્લાદેશ માટે સારી લાગે છે, પરંતુ ઝીણવટપૂર્વક તપાસતા ખબર પડે છે કે બાંગ્લાદેશે પોતાના Textile Sector ને બચાવવા માટે દેશની ઘણી મહત્વની બાબતો US ને સોંપી દીધી છે. ઘણા લોકો આને બાંગ્લાદેશની “શરણાગતિ” ગણાવે છે.

આ ડીલમાં બાંગ્લાદેશે નીચે મુજબના મોટા Compromises કર્યા છે:

1. Data Localization Removal: ભારતે હંમેશા US ને કહ્યું છે કે ભારતીયોનો ડેટા ભારતમાં જ રહેવો જોઈએ (Data Localization). પરંતુ બાંગ્લાદેશે US ની વાત માની લીધી છે. ડીલ મુજબ, “Bangladesh commits to permit free transfer of data”. એટલે કે US કંપનીઓ બાંગ્લાદેશનો ડેટા ગમે ત્યાં લઈ જઈ શકે છે.

2. Compulsory Agriculture Imports: બાંગ્લાદેશે US પાસેથી 3.5 Billion Dollars ના Agriculture Products ખરીદવા પડશે. જેમાં ઘઉં (Wheat), સોયાબીન (Soy), મકાઈ (Corn) વગેરે સામેલ છે.

3. Energy Deal: બાંગ્લાદેશે US પાસેથી આગામી 15 વર્ષમાં 15 Billion Dollars ના Energy Products ખરીદવા પડશે.

4. Market Access for US Businesses: બાંગ્લાદેશે US બિઝનેસ માટે પોતાના દરવાજા ખોલી નાખ્યા છે. જેમાં Beef, Poultry, Tree Nuts, Fruits અને Information Technology Equipment (મોબાઈલ, ટાવર પાર્ટ્સ) અને Motor Vehicle Parts માટે પણ માર્કેટ ઓપન કરી દીધું છે.

ટૂંકમાં, US એ પોતાની પ્રોડક્ટ્સ વેચવા માટે બાંગ્લાદેશનું આખું માર્કેટ કબજે કરી લીધું છે, અને બદલામાં માત્ર Textile Export માં થોડી રાહત આપી છે.

Impact on India & Stock Market (ભારત પર અસર અને શેરબજાર)

આ સમાચારની અસર ભારતીય શેરબજાર (Stock Market) પર તાત્કાલિક જોવા મળી. જે દિવસે આ સમાચાર આવ્યા, ભારતીય Textile Companies ના શેર્સ જેવા કે Vardhman Textiles અને અન્ય Exporters ના શેર્સમાં 5% સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો હતો. રોકાણકારોને ડર છે કે જો બાંગ્લાદેશ US માર્કેટમાં સસ્તું કાપડ વેચશે, તો ભારતીય કંપનીઓ સ્પર્ધામાં ટકી શકશે નહીં.

ભારત અને US વચ્ચે હજુ સુધી કોઈ Full Trade Deal થઈ નથી. માત્ર એક Interim Trade Deal નું ફ્રેમવર્ક બન્યું છે. તેમાં ભારત માટે એક રાહતના સમાચાર એ છે કે US એ ભારતીય Silk Exports (રેશમ) પર Zero Tariff લગાવવાની વાત કરી છે. પરંતુ, ભારતનું Silk Export બિલિયન્સ ઓફ ડોલર્સનું નથી, તેથી આ જીત Textile Sector ના નુકસાનની ભરપાઈ કરી શકે તેમ નથી. ભારત માટે ખરી જીત ત્યારે ગણાત જો ભારત પણ Textile પર લાગતો 18% નો ટેક્સ ઘટાડી શક્યું હોત.

Conclusion: Who is the Real Winner? (ખરો વિજેતા કોણ?)

આ સમગ્ર વિશ્લેષણના અંતે, એ સ્પષ્ટ થાય છે કે “Better Deal” બાંગ્લાદેશ કે ભારતને નહીં, પરંતુ USA ને મળી છે.

• USA: તેમણે પોતાનું Cotton, Agriculture, Energy અને Tech Products વેચવા માટે બાંગ્લાદેશનું માર્કેટ મેળવી લીધું અને Data Access પણ મેળવી લીધો.

• Bangladesh: તેમણે પોતાના Textile Sector ને બચાવી લીધું, પરંતુ બદલામાં દેશની આર્થિક સ્વતંત્રતા અને ડેટા પ્રાઈવસી સાથે સમાધાન કર્યું. જોકે, આવનારા 5-10 વર્ષોમાં બાંગ્લાદેશ Textile માં ભારતને સખત ટક્કર આપશે તે નક્કી છે.

• India: ભારત માટે આ એક ચેતવણી સમાન છે. ભારત Textile Export માં પાછળ પડી રહ્યું છે અને પાડોશી દેશ સાથેના ખરાબ સંબંધોનો ફાયદો પશ્ચિમી દેશો ઉઠાવી રહ્યા છે.

Knowledge Check Question (તમારા માટે સવાલ): સમાચારના સંદર્ભમાં એક પ્રશ્ન અહીં મૂકવામાં આવ્યો છે: “હાલમાં ભારતે ‘Joint Declaration of Intent to Boost Defense Industrial Cooperation’ કયા દેશ સાથે સાઈન કર્યું છે, જેના કારણે ટર્કી ચિંતિત છે?” Options: A. China B. UK C. Australia D. Greece