નવી દિલ્હી/બ્રસેલ્સ: ભારત માટે આજનો દિવસ અત્યંત ઐતિહાસિક સાબિત થયો છે. ભારતે પોતાના ઇતિહાસનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો Free Trade Agreement (FTA) યુરોપિયન યુનિયન (EU) સાથે સંપન્ન કર્યો છે. આ માત્ર એક સામાન્ય વ્યાપારિક સમજૂતી નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની વધતી તાકાત અને મુત્સદ્દીગીરીનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ ડીલ દ્વારા ભારત અને યુરોપ વચ્ચે Investment ને મોટું બૂસ્ટ મળશે, નવી Innovation Partnership રચાશે અને વૈશ્વિક સ્તરે Supply Chain મજબૂત થશે.
- India vs USA vs EU: ટ્રેડિંગ પાર્ટનરનું ગણિત
- Geopolitics: ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને અમેરિકાની નારાજગી
- European Leadership અને ભારત સાથેના સંબંધો
- ડીલની વિગતો: શું સસ્તું થશે અને શું મોંઘું? (Economic Breakdown)
- ભારતીય ટેક્સટાઈલ સેક્ટર અને બાંગ્લાદેશને નુકસાન
- ભારતની વ્યૂહરચના: “વિશ્વ બંધુ” (Middle Power Strategy)
- નિષ્કર્ષ (Conclusion)
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ અંગે સાચું જ કહ્યું છે કે હવે 2 Billion People’s Market તૈયાર થઈ ચૂક્યો છે. જેમાં ભારતના 1.4 બિલિયન લોકો અને યુરોપના 600 મિલિયન લોકોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, ટેકનિકલ રીતે આ ડીલ હજુ રાતોરાત લાગુ નથી થઈ રહી. યુરોપિયન યુનિયને હજુ આને Ratify કરવાની બાકી છે અને આશા છે કે વર્ષ 2026 માં આ Enforce (અમલમાં) આવી જશે. પરંતુ બંને પક્ષો વચ્ચે સંપૂર્ણ સહમતિ સધાઈ ચૂકી છે.
India vs USA vs EU: ટ્રેડિંગ પાર્ટનરનું ગણિત
શા માટે આ ડીલને ભારતની સૌથી મોટી ડીલ કહેવામાં આવી રહી છે? જો આપણે દેશ પ્રમાણે જોઈએ તો USA ભારતનો સૌથી મોટો Trading Partner છે. પરંતુ, યુરોપિયન યુનિયન એ 27 દેશોનું સંગણન છે, જેમાં જર્મની, ફ્રાન્સ અને સ્પેન જેવા શક્તિશાળી દેશો સામેલ છે. એક ગ્રુપ તરીકે યુરોપિયન યુનિયન સાથે ભારતનો વ્યાપાર અમેરિકા કરતા પણ મોટો અને વધુ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
આ ડીલનું સૌથી મોટું પાસું એ છે કે યુરોપિયન યુનિયન અને ભારત બંને એકબીજાની પ્રોધક્ટ્સ પરના Tariffs (ટેક્સ) ઘટાડશે. આનાથી ભારતીય ગ્રાહકોને મોટો ફાયદો થશે કારણ કે માર્કેટમાં Competition વધશે. યુરોપની ચોકલેટ્સ, વિવિધ પ્રોડક્ટ્સ અને યુરોપિયન ગાડીઓ હવે ઓછા ટેક્સ સાથે ભારતમાં આવશે. આના કારણે ભારતીય કંપનીઓને પણ પોતાની ગુણવત્તા સુધારવી પડશે જેથી તેઓ યુરોપિયન પ્રોડક્ટ્સ સામે ટકી શકે.
Geopolitics: ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને અમેરિકાની નારાજગી
આ ડીલ માત્ર વ્યાપાર પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તેની મોટી અસર International Geopolitics પર પડી રહી છે. ઇન્ટરનેશનલ મીડિયામાં હાલમાં હેડલાઇન્સ ચાલી રહી છે – “All Eyes on Donald Trump”. સવાલ એ છે કે ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ આ ડીલ પર શું રિએક્શન આપશે?
અમેરિકાના હાલના Treasury Secretary, Scott Bessent એ તાજેતરમાં એક નિવેદનમાં કહ્યું હતું કે યુરોપ અમેરિકાની વિરુદ્ધના યુદ્ધને Finance કરી રહ્યું છે. અમેરિકાની દલીલ એવી છે કે તેઓએ યુરોપને બચાવવા માટે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધમાં મોટા બલિદાન આપ્યા છે અને ભારત પર 25% Tariffs લગાવ્યા છે કારણ કે ભારત રશિયા પાસેથી ઓઈલ ખરીદી રહ્યું છે. પરંતુ, હવે જ્યારે યુરોપે જ ભારત સાથે ટ્રેડ ડીલ સાઈન કરી લીધી છે, ત્યારે ટ્રમ્પ એડમિનિસ્ટ્રેશનને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે.
Scott Bessent ના નિવેદન મુજબ, રશિયન ઓઈલ ભારતમાં જાય છે, ત્યાં રિફાઈન થાય છે અને યુરોપિયન લોકો તે Refined Products ખરીદે છે. આ રીતે તેઓ અમેરિકા વિરુદ્ધના યુદ્ધને ફાઇનાન્સ કરી રહ્યા છે. અમેરિકામાં હાલમાં ગુસ્સાનું વાતાવરણ છે. અમેરિકન નેતૃત્વને લાગે છે કે યુરોપે તેમની પીઠ પાછળ ભારત સાથે હાથ મિલાવી લીધો છે.
હવે જોવાનું એ છે કે ટ્રમ્પ ટ્વિટર (X) પર કોઈ અનાપ-શનાપ પોસ્ટ કરે છે કે કોઈ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં ગુસ્સો વ્યક્ત કરે છે. ટ્રમ્પ એક Volatile Leader છે, કદાચ તેઓ જાહેરમાં ડીલના વખાણ કરે પણ પાછળથી ટ્વીટ કરીને વિરોધ પણ કરી શકે છે. તર્કની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, અમેરિકાએ ભારત પર 25% એડિશનલ ટેરિફ એટલા માટે લગાવ્યા હતા કારણ કે ભારત રશિયા સાથે વ્યાપાર કરતું હતું. પરંતુ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધનો સૌથી મોટો Victim તો યુરોપ પોતે છે. જ્યારે યુરોપ પોતે જ ભારત સાથે ડીલ કરી રહ્યું છે, તો અમેરિકા પાસે ભારત પર ટેરિફ લગાવવાનું કોઈ લોજિકલ કારણ બચતું નથી.
European Leadership અને ભારત સાથેના સંબંધો
આ ડીલ પાછળ યુરોપિયન લીડર્સનું ભારત પ્રત્યેનું વલણ પણ મહત્વનું છે. યુરોપિયન કાઉન્સિલના પ્રેસિડેન્ટ Antonio Costa પોર્ટુગીઝ છે પણ તેઓ ભારતીય મૂળના છે. તેમણે ગર્વથી કહ્યું હતું કે તેમની પાસે Overseas Citizen of India (OCI) પાસપોર્ટ છે. એન્ટોનિયો કોસ્ટા અને Ursula von der Leyen જેવા નેતાઓ ભારત સાથેના સંબંધોને ખૂબ મહત્વ આપી રહ્યા છે.
આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે યુરોપ હવે અમેરિકાને બતાવી રહ્યું છે કે તેઓ અમેરિકાની Bullying (દાદાગીરી) સહન નહીં કરે અને પોતાના Alternative Partners શોધશે. એક્સપર્ટ્સ માને છે કે ટ્રમ્પની ભારત પર ટેરિફ લગાવવાની ધમકીઓએ ભારત અને યુરોપની ડીલને ઝડપી બનાવવામાં મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. જે ડીલ વર્ષોથી અટકેલી હતી, તે છેલ્લા 6 મહિનામાં Accelerated Speed થી પૂરી કરવામાં આવી છે.
ડીલની વિગતો: શું સસ્તું થશે અને શું મોંઘું? (Economic Breakdown)
આ ડીલ, જેને “The Mother of All Trade Deals” કહેવામાં આવી રહી છે, તેમાં ઘણી પ્રોડક્ટ્સ પરના ટેક્સ ઝીરો થઈ જશે. અહીં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ વિગતો છે:
- Machinery & Electrical Equipment: હાલમાં આના પર 44% ટેરિફ લાગે છે, જે ભવિષ્યમાં 0% થઈ જશે.
- Aircraft & Spacecraft: લગભગ તમામ પ્રોડક્ટ્સ પર 0% ટેરિફ લાગશે.
- Medical & Surgical Equipment: ઓપ્ટિકલ અને મેડિકલ સાધનો પર અત્યારે 27% ટેરિફ છે, જે 90% પ્રોડક્ટ્સ માટે 0% થઈ જશે. આનો સીધો અર્થ છે કે જે વસ્તુ ભારતમાં 127 રૂપિયાની મળતી હતી, તે હવે 100 રૂપિયાની આસપાસ મળશે.
- European Wine & Spirits: યુરોપિયન વાઈન દુનિયાભરમાં પ્રખ્યાત છે. ભારતમાં તેના પર 150% જેટલો જંગી ટેરિફ લાગતો હતો. હવે આ ટેરિફ ઘટાડીને 20% થી 30% કરી દેવામાં આવ્યો છે.
- Food Products: ઓલિવ ઓઈલ (Olive Oil), ફ્રૂટ જ્યુસ, ચોકલેટ્સ, પાસ્તા અને Pet Food પર ભવિષ્યમાં Zero Tariff લાગશે.
ભારતીય ટેક્સટાઈલ સેક્ટર અને બાંગ્લાદેશને નુકસાન
આ ડીલનો સૌથી મોટો ફાયદો ભારતના Textile Sector (કાપડ ઉદ્યોગ) ને થશે અને સૌથી મોટું નુકસાન બાંગ્લાદેશને થશે. બાંગ્લાદેશનો સૌથી મોટો Export ટેક્સટાઈલ છે. અત્યાર સુધી ભારતમાંથી યુરોપમાં જતા કાપડ પર 12% ટેરિફ લાગતો હતો, જે હવે ઘટીને Zero થઈ ગયો છે.
આના કારણે તમિલનાડુ, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, યુપી અને પશ્ચિમ બંગાળના Textile Clusters માં ઓર્ડર્સનો વરસાદ થશે. આ ડીલથી ભારતમાં નવી Jobs (રોજગારી) નું સર્જન થશે અને એક્સપોર્ટ વધશે. ભારતીય ટેક્સટાઈલ હવે યુરોપિયન માર્કેટ માટે બાંગ્લાદેશ કરતાં સસ્તું અને ગુણવત્તામાં શ્રેષ્ઠ બની જશે. આવનારા વર્ષોમાં ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બાંગ્લાદેશનો ટેક્સટાઈલ માર્કેટ શેર કબ્જે કરી લેશે તેવી પૂરી શક્યતા છે
ભારતની વ્યૂહરચના: “વિશ્વ બંધુ” (Middle Power Strategy)
આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકો, જેમ કે Ian Bremmer, આને વડાપ્રધાન મોદીની Unique Successful Middle Power Strategy ગણાવે છે. તેઓ ભારતને હજુ સુપરપાવર નથી માનતા, પણ એક મજબૂત મિડલ પાવર માને છે. ભારતની નીતિ સ્પષ્ટ છે: “With Anyone and Everyone” – એટલે કે જે પણ દેશ ભારત સાથે મિત્રતા કરવા માંગે છે, ભારત તૈયાર છે.
પછી ભલે તે રશિયાના પુતિન હોય, ચીનના શી જિનપિંગ હોય, યુરોપિયન યુનિયન હોય કે અમેરિકાના ટ્રમ્પ હોય. ભારતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે – ભારતમાં Jobs આવવી જોઈએ અને ભારતીય પ્રોડક્ટ્સને ગ્લોબલ માર્કેટનું Access મળવું જોઈએ. આને સાચા અર્થમાં “Vishwa Bandhu Strategy” (વિશ્વના મિત્ર) કહી શકાય.
છેલ્લા 6 વર્ષમાં ભારતે અનેક FTAs સાઈન કર્યા છે. આ યુરોપિયન ડીલ સાથે ભારતે કુલ કેટલા એગ્રીમેન્ટ સાઈન કર્યા છે તે પણ એક ચર્ચાનો વિષય છે. સરકાર આને ખૂબ પ્રમોટ કરી રહી છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન વચ્ચેની આ ડીલ માત્ર આર્થિક દ્રષ્ટિએ જ નહીં, પણ ભૌગોલિક રાજનીતિ (Geopolitics) ની દ્રષ્ટિએ પણ અત્યંત મહત્વની છે. 2026 માં જ્યારે આ ડીલ સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવશે, ત્યારે ભારતીય ગ્રાહકોને સસ્તું યુરોપિયન પ્રોડક્ટ્સ મળશે અને ભારતીય ઉત્પાદકોને યુરોપના વિશાળ માર્કેટમાં ડ્યુટી-ફ્રી એક્સેસ મળશે. આ ડીલ સાબિત કરે છે કે ભારત હવે ગ્લોબલ ટ્રેડમાં એક અનિવાર્ય ખેલાડી બની ચૂક્યું છે.
