નવી દિલ્હી: વર્ષોથી પશ્ચિમી સંસ્થાઓ (Western Institutions) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવતા Global Indices માં ભારતને ઘણીવાર અન્યાયી રીતે નીચલા ક્રમે રાખવામાં આવતું હતી. હેપીનેસ ઈન્ડેક્સ હોય કે પ્રેસ ફ્રીડમ ઈન્ડેક્સ, ભારતની લોકશાહી અને વ્યવસ્થાપન પર સતત સવાલો ઉઠાવવામાં આવતા હતા. પરંતુ હવે ભારતે દુનિયાને પોતાનો દ્રષ્ટિકોણ અને સત્ય બતાવવા માટે એક ઐતિહાસિક પગલું ભર્યું છે. ભારતે પોતાનો સ્વદેશી Responsible Nations Index (RNI) લોન્ચ કર્યો છે, જેણે દુનિયાભરના દેશોનું મૂલ્યાંકન કરવાની રીત જ બદલી નાખી છે.
આ નવા ઈન્ડેક્સના પરિણામો ચોંકાવનારા છે. આ યાદીમાં ભારતે Global Superpowers ગણાતા અમેરિકા (USA) અને ચીન (China) ને પાછળ છોડી દીધા છે. Responsible Nations Index માં ભારતને 16મો રેન્ક મળ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે એક રાષ્ટ્ર તરીકે ભારત પોતાના નાગરિકો અને વિશ્વ પ્રત્યે કેટલું જવાબદાર છે.
૧. Responsible Nations Index (RNI) શું છે?
વર્લ્ડ ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ ફાઉન્ડેશન (WIF) દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવેલ RNI એક અલગ જ વિચારધારા પર આધારિત છે. આ ઈન્ડેક્સ દેશ કેટલો “જવાબદાર” (Responsible) છે તે માપે છે. શું તે દેશના અસ્તિત્વથી તેના નાગરિકો ખુશ છે? શું તે દેશ પર્યાવરણનું રક્ષણ કરે છે? અને શું તે દેશ આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિમાં યોગદાન આપે છે?
- Launched By: World Intellectual Foundation (WIF) ની આગેવાની હેઠળ.
- Academic Partners: JNU અને IIM મુંબઈ દ્વારા ડેટાનું વિશ્લેષણ.
- Venue: ડૉ. આંબેડકર ઈન્ટરનેશનલ સેન્ટર, નવી દિલ્હી.
- Chief Guest: પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ.
૨. મૂલ્યાંકનના ૩ મુખ્ય પિલર્સ
RNI મુખ્યત્વે ત્રણ પિલર્સ (3 Pillars) અને ૫૮ ઇન્ડિકેટર્સ પર આધારિત છે:
- Internal Responsibility: દેશની સરકાર પોતાના નાગરિકોની સુખાકારી (Well-being), ગૌરવ અને ન્યાય માટે કેટલું કામ કરે છે.
- Environmental Responsibility: દેશ Climate Change સામે લડવા માટે કેટલો ગંભીર છે? નેચરલ રિસોર્સિસનું રક્ષણ અને Sustainability પર ભાર મૂકે છે.
- External Responsibility: આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે દેશ શાંતિ (Peace) સ્થાપવામાં મદદ કરે છે કે યુદ્ધો ભડકાવે છે?
૩. ગ્લોબલ રેન્કિંગ: કોણ ક્યાં છે?
| રેન્ક | દેશ | નોંધ |
|---|---|---|
| ૧ | Singapore | પ્રથમ ક્રમ |
| ૨ | Switzerland | – |
| ૧૬ | India | ગર્વની ક્ષણ |
| ૪૨ | Bangladesh | – |
| ૬૬ | USA | ઘણો પાછળ |
| ૬૮ | China | અમેરિકાથી નીચે |
| ૯૬ | Russia | યુદ્ધના કારણે |
૪. ભારત ૧૬મા ક્રમે કેમ?
ભારતની સફળતાનું રહસ્ય તેની જવાબદારીની વ્યાખ્યામાં છે:
- Climate Leadership: ભારત G20 નો એકમાત્ર એવો દેશ છે જેણે લક્ષ્યાંકો સમય કરતા પહેલા પૂરા કર્યા છે.
- Geopolitical Responsibility: અમેરિકા અને ચીન જેવી આક્રમક નીતિને બદલે ભારત હંમેશા Global Peace નો પક્ષધર રહ્યો છે.
- Vaccine Maitri: કોવિડ દરમિયાન દુનિયાને મદદ કરીને બાહ્ય જવાબદારી સાબિત કરી.
૫. પશ્ચિમી ઈન્ડેક્સનો પર્દાફાશ (Exposing Bias)
V-Dem અને Freedom House જેવા પક્ષપાતી રિપોર્ટ્સમાં ભારતને અન્યાયી રીતે “Electoral Autocracy” કે “Partially Free” ગણાવવામાં આવ્યું હતું. RNI એ સાબિત કર્યું છે કે તે રિપોર્ટ્સ માત્ર થોડા “Experts” ના મંતવ્યો પર આધારિત હતા, જ્યારે RNI Ethical Governance ને પ્રોત્સાહન આપે છે.
“આ કોઈ સ્પર્ધા વધારવા માટેનું સ્કોરબોર્ડ નથી, પરંતુ નૈતિકતાનો અરીસો (Mirror of Morality) છે.”
રામનાથ કોવિંદ, પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ
૬. નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય: “Epic Reply”
જાણીતા Geopolitical Analyst પ્રશાંત ધવને કહ્યું કે, ભારતે વેસ્ટર્ન કન્ટ્રીઝને એક “Epic Reply” આપ્યો છે. રશિયાને મળેલો ૯૬મો રેન્ક સાબિત કરે છે કે આ ઈન્ડેક્સમાં કોઈ પણ દેશ પ્રત્યે પક્ષપાત (Favoritism) રાખવામાં આવ્યો નથી.
૭. ભારતની પર્યાવરણીય સિદ્ધિઓ
ભારતના નેતૃત્વ હેઠળના મિશનો:
- Renewable Energy: ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ GW નોન-ફોસિલ એનર્જીનો લક્ષ્યાંક.
- Mission LiFE: વડાપ્રધાન મોદીનું “Lifestyle for Environment” નું વિઝન.
- Green Hydrogen: ભારતને ગ્લોબલ હબ બનાવવાનું મિશન.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
RNI 2026 એ બદલાતા વિશ્વનો સંકેત છે. સાચી પ્રગતિ માત્ર પૈસા કે મિસાઈલોમાં નથી, પણ માનવતા, પર્યાવરણ અને શાંતિ પ્રત્યેની જવાબદારીમાં છે. ભારતનો ૧૬મો ક્રમ એ દરેક ભારતીય માટે ગર્વની વાત છે.
